فراهنجاري گويشي و سبكي در 250 غزل از ديوان شمس

يكي از جريان­ هاي نقد ادبي كه در خلال جنگ جهاني اوّل پا به عرصۀ وجود گذاشت، فرماليسم روسي بود. فرماليست­ها با رويكردي زبان­شناسانه به بررسي ادبيات پرداختند. آن­ها به دنبال يافتن «ادبيّت» متن و كشف قوانين اين «ادبيّت» بودند. به نظر فرماليست ­ها از جمله راه ­هايي كه به «ادبيّت» متن كمك مي­كند، برجسته­سازي است كه از دو طريق فراهنجاري و قاعده­ افزايي انجام مي ­پذيرد. به عقيدۀ ليچ فراهنجاري شعر مي­سازد و قاعده ­افزايي باعث ايجاد نظم مي­شود. از انواع فراهنجاري در تقسيم­ بندي ليچ مي­ توان به فراهنجاري گويشي و سبكي اشاره كرد. در پژوهش حاضر نمونۀ اين دو نوع فراهنجاري در 250 غزل از غزليات مولوي مورد بررسي قرار گرفته است. شاعر از واژه ­هاي گويش زادگاه خود در لابلاي اشعارش استفاده كرده و گاه كلمات را به شكل محاوره­اي آن (البتّه پس از گذراندن از صافيِ ذوق و ادب) به كار برده است. اين دو عمل باعث شده است كه زبان شعري وي از زبان ديگر شاعران متمايز شود و درنتيجه منجر به برجسته­ سازي و آشنايي­ زدايي از اشعارش گردد.