بررسي تأثير استدراكات بلاغيون بر روايي و پايداري ساختارمندي ايضاح‌البلاغۀ خطيب قزويني

«خطيب قزويني» يكي از برجسته‌ترين سخن‌شناسان مسلمان است. وي در تداوم سنّت كلاسيك سخن‌شناسي اسلامي، چكيدۀ باب سوم كتاب مفتاح‌العلوم سكاكي را با هدف تسهيل ارتباط با متن و يادگيري بهتر آن، با عنوان كتاب تلخيص‌المفتاح پديد آورد؛ اثري كه حاوي برخي از آراي خود او در علم بلاغت نيز بود. سپس، وي ايضاح را براي شرح و تكميل مطالب تلخيص‌المفتاح نوشت، اما كتاب ايضاح به‌رغم تأخّر، پخته و مشروح‌تر بودن آن، نتوانست در برابر چكيدگي كتاب تلخيص، جايگاه شايسته‌اي به‌دست آورد و بدين سان، به‌تدريج شأن ايضاح در بين جويندگان علم و پژوهندگان سخن‌شناسي و بلاغت مغفول ماند. در زبان فارسي نيز كار درخور و بايسته‌اي بر اين كتاب ارجمند انجام نگرفته‌است و يا حتّي ترجمۀ فارسي كاملي از اين متن نداريم كه بدين مهم همت گماشته باشد. اين نوشتار با مروري كوتاه بر سير تطوّر دانش بلاغت و ساختار تاريخي سخن‌شناسان مسلمان و امّهات كتب اين علم، ايضاح خطيب قزويني را در كانون توجه خود قرار داده‌است و ضمن معرّفي آن، به نمونه‌هايي از استدراكات دانشمندان بلاغي متأخّر در باب آراي خطيب قزويني در محدودۀ دانش معاني و تأثير اين آراء در زيربناي مفهوم پيشنهادي خطيب براي دانش بلاغت مي‌پردازد.