بررسي پيوند معرفت تصوري و تصديقي با تأملي معناشناسانه در قاعده ما لا حد له لا برهان عليه

فيلسوفان مسلمان با استناد به قاعده «ما لا حد له لا برهان عليه» و «ما لا برهان عليه لا حد له» پيوند معرفت تصوري و تصديقي انسان را نسبت به برخي موجودات نشان داده و امكان يا امتناع يكي از آن‌دو را دليل بر امكان يا امتناع ديگري معرفي كرده‌اند.  در اين مقاله، نخست به اختصار از چيستي و اقسام حد و برهان سخن به ميان آمده و سپس مفاد اصل و عكس اين قاعده تشريح شده است. در ادامه، با توجه به ادله و مستندات قاعده، به اين نتيجه دستيافته ايم كه مفاد برخي از اين ادله، تثبيت ملازمه كلي بين معرفت تصوريِ حاصل از حد وجودي و معرفت تصديقيِ برگرفته از برهان لم مطلق است و برخي ديگر نيز ـ از جهت وجود و عدم ـ بر ملازمه بين دو نوع معرفت، دلالتي ندارند. مطابق مفاد دليلي ديگر مي‌توان ملازمه بين حد و برهان لم مطلق را به حد ماهوي نيز تعميم داد و در مورد كليت يا جزئيت گزاره‌هاي حاكي از ملازمه وجودي و عدمي بين دو نوع معرفت، قائل به تفصيل شد.