تحليل عرفاني از تفكيك آثار فرض و نفل در قرب الهي

سالكين اهل معرفت، بر حسب تفكيك ميان قرب فرائض و نوافل، يا اهل سلوك نفلي هستند، و يا فرائضي‌اند و يا جامع هر دو قرب، و يا واجد مقام تمحّض و تشكيك هستند. در تفاوت ميان قرب فرضي و نفلي، همين بس كه در قرب نفلي، خداوند تنزّل وصفي نموده و سمع و بصر عبد مي‌شود؛ ولي در قرب فرضي، عبد نعت حقّ متعال مي‌شود و عبد، سمع و بصر و يد حقّ تعالي مي‌گردد؛ و همين وساطت برخاسته از قرب فرضِ وليّ‌الله، سرّ قرار و عدم هلاكت عالَم امكان است. تفكيك فرض و نفل در كلام عرفاي مسلمان، تا بدانجا پيش رفته كه اتيان فرائض، مظهر عبوديّت، و اتيان نوافل، مظهر اجارت عبد تلقّي شده است. برخي از عرفا در منشأيابي براي برتري قرب فرض از قرب نفل، به واژه كليدي و تعيين‌كننده اختيار و اضطرار اشاره نموده‌اند؛ عبد در نافله اختيار عبوديّت الهي به جاي عبوديّتِ اميال خويش نموده است؛ ليكن در فريضه، عبد حقّ انتخاب ندارد و مضطرّ و ناچار از عمل به فريضه است. در اين نوشتار، به روش تحليليپژوهشي، و به تفصيل به آراء عرفاي اسلامي در باب تفكيك اين دو نحوه تقرّب و آثار آنها پرداخته‌ايم.