رساله في الفرق بين الزمان و الدهرو السرمد

حسين بن علي تبريزي خسروشاهي از علماي شيخيّه و از جمله شاگردان سيّد كاظم رشتي است. تاكنون چهار رساله از در كتاب‌خانه‌هاي نسخ خطّي شناسايي شده است. وي در اين رساله رساله في الفرق بين الزمان و الدهرو السرمد ديدگاه خاصّ خويش را پيرامون زمان، دهر و سرمد بيان مي‌كند. در نظر وي زمان مشتمل بر دو نوع تعريف حقيقي و ظاهري است.در تعريف حقيقي زمان، زمان از جمله مشخّصات جسم به شمار مي‌رود؛ لكن تعريف ظاهري زمان بدين معنا است كه شيء حادث از هنگام حدوث خويش، امتدادي دارد كه حافظ آن خداوند است. در ديدگاه وي خداوند تنها شيء بسيط است و ساير موجودات اعمّ از مجرّد و مادّي از اموري شش‌گانه تركيب يافته‌اند. اين امور شش‌گانه با توجّه به كيفيّت وجود شيء و متناسب با عالم موجود در آن خواهند بود. وي از تعابير رايج حكما نسبت به زمان، دهر و سرمد استفاده نمي‌نمايد. در ديدگاه وي، سرمد وقت و وعاء فعل و مشيّت الهي است، و از آن جايي كه مشيّت مشتمل بر مراتبي است؛ لذا سرمد نيز داراي مراتب مختلفي خواهد بود. همچنين دهر وقت عقل و زمان وعاء موجودات جسماني است. اين گفتار بر آن است كه ديدگاه وي را تحليل و بررّسي نموده و برخي از كاستي‌هاي نظريات وي را نشان داده است.