خُشني يا خنثي؟ تصحيح بيت‌هايي از ديوان خاقاني

بيت‌هاي زيادي از ديوان خاقاني به ­سبب پيچيدگي‌ها و دقايق منحصربه‌فرد و نيز استفاده از واژگان غريب و به­كاربستن كلمات در حوزۀ معنايي متفاوت، دستخوش گشتگي و خوانش‌هاي اشتباه شده است. درعين­حال، باتوجّه­ به همين گستردگي لغات و تركيبات در شعر خاقاني، ديوان وي يكي از منابع اصلي فرهنگ‌نويسانِ قديم براي استخراج لغات تازه و نيز شاهدهاي شعري بوده است. مصحّحان ديوان خاقاني گهگاه بااستفاده از همين فرهنگ‌هاي كم‌اعتبار،همانندجهانگيري،برهان، مجمع‌الفرس ونظايرآنها،بيت‌هاي مشكوك وبحث‌برانگيزخاقاني راتصحيح كرده ­اندومعني آنهارانيزبراساس همين فرهنگ‌ها ذكر كرده‌ و در مواردي به خطا رفته‌اند. در اين پژوهش، ضمن نگاه انتقادي به فرهنگ‌هاي لغت و با استفاده از شواهد متون كهن، پيشنهادهايي براي تصحيح سه بيت از خاقاني مطرح و نشان داده شده است كه واژۀ «خُشني=زن فاحشه» در ديوان خاقاني حاصل خوانش اشتباه «خنثي=نرماده و مخنّث» در چند بيت از ديوان اوست. آگاه ­نبودن به گسترۀ معنايي «خنثي» و «مخنّث» از عمده دلايلي بوده كه مصحّحان را از تشخيص ضبط اصلي دست‌نويس‌هاي ديوان خاقاني دور كرده است، حال ­آنكه توجّه به تناسب‌هاي حاكم بين واژه‌ها و تركيبات موجود در بيت‌ها و استفاده از مضمون‌هاي همسان در آثار خاقاني، يكي از راه‌هاي تصحيح شعر ديرياب اوست.