تحول «مكتب» شيخي به «فرقه» شيخيه (تمهيدات نظري- تاريخي در فرايند شكل‌گيري فرقه شيخيه)

A Sociological Analysis of the Transformation of Sheikhi's School into the Sheikhi's Cult

مكتب شيخيه، انديشه‌اي است كه در سال‌هاي ابتدايي عصر قاجار ظهور مي‌كند و بر دو ستون اخباريگري و تصوف استوارشده است. اين انديشه اگرچه در ابتدا توسط شيخ احمد اَحسائي، به‌عنوان دريافتي باطني و عرفاني از مذهب رسمي تشيع در كنار ساير مكاتب فقهي، كلامي و عرفاني و فلسفي تشيع مطرح مي‌شود، اما به‌تدريج بر اثر شيوه اجتماعي طرح عقايدش به فرقه تبديل مي‌شود. هرچند غالباً تلاش شده است اين تحول به مواضع كلامي و صحت‌وسقم آن‌ها در نسبت با متون ديني شيعه اماميه نسبت داده شود، در اين مقاله سعي كرده‌ايم، تطور ايشان از مكتب به فرقه را از منظر نقشِ فرم‌هاي ساخت‌يابي اجتماعي موردمطالعه قرار داده و سازوكارهاي آن را مورد واكاوي قرار دهيم. پرسش محوري در مطالعه حاضر اين است كه: چه سازوكار اجتماعي عقايد و سيره عملي شيخيه را مهياي تحول از مكتب به فرقه كرده است؟ به عبارت ديگر جايگاه ديالكتيك بين نظر و عمل در شكل‌گيري يك سازمان اجتماعي – ديني چگونه بوده است؟ به نتايج فوق رسيده‌ايم: شيخي‌ها از سه سازوكار عمده در صورت‌بندي عقايدشان براي نيل به شكل اجتماعي فرقه استفاده مي‌كردند؛ نخست؛ آشنايي‌زدايي، دوم؛ ترسيم و تركيب مجدد هندسه عقايد كهن، سوم؛ تمايز گذاري و مرزبندي مبتني بر رهبري كاريزماتيك و فردگرايانه.