ارزيابي دوركنندگي اسانس كاكوتي بر خون خواري آنوفل ماكولي‌پنيس در شهرستان زنجان

زمينه و هدف: آنوفل ماكولي پنيس يكي از گونه هاي مهم پشه ها است كه با گزش و انتقال بيماري ها مسايل زيادي را در دنيا به وجود آورده است. كاربرد حشره كش ها و دور كننده هاي مصنوعي (DEET) رايج ترين شيوه كنترل آن است، ولي كاربرد مداوم اين تركيبات باعث آلودگي محيط و توسعه مقاومت به اين تركيبات مي شود. هدف از اين مطالعه ارزيابي تاثير اسانس كاكوتي بر دور سازي اين آنوفل و معرفي تركيب دور كننده ي موثر و جايگزين برDEET بود. روش بررسي: بخش هاي هوايي گياه كاكوتي (Ziziphora tenuior) از شهرستان زنجان جمع آوري و در سايه خشك شد. اسانس پودر كاكوتي با روش هيدروديستيلاسيون استخراج و اجزاي آن با روش گازكروماتوگرافي تعيين و رقت هاي سريالي از اسانس كاكوتي و DEET تهيه شد. نمونه هاي پشه بالغ آنوفل ماكوليپنيس (Anopheles maculipennis) از داخل اماكن شهرستان زنجان صيد و در شرايط آزمايشگاهي نگهداري شد. بازوي داوطلبان با مقادير مختلف اسانس و DEET آغشته شد و آنوفل هاي ماده خون نخورده در تماس با آنها قرار گرفت. زيست سنجي آزمايشگاهي به صورت يك سوكور با 9 داوطلب انجام شد و در آن ميزان و طول دوره ي دور كنندگي محاسبه گرديد. يافته ها: تيمول، ژرانيول و كارواكرول اجزاي اصلي اسانس كاكوتي بودند و و به ترتيب 36، 11 و 5 درصد از اسانس را تشكيل مي دادند. دوز دوركنندگي 50 و 90 درصد اين اسانس بر آنوفل ماكولي پنيس به ترتيب 1.7 و 3.67 ميلي گرم بر سانتي مترمربع برآورد شد. غلظت 30 درصد اسانس تا 240 دقيقه مانع از گزش هاي آنوفل شد. ميزان دور كنندگي اسانس در دوزهاي بالاي 2 ميلي گرم بر سانتي متر مربع مشابه DEET ، ولي در دوزهاي كمتر از 1 ميلي گرم بر سانتي متر مربع با DEET متفاوت بود. نتيجه گيري: غلظت 30 درصد اسانس كاكوتي همانند DEET بر آنوفل ماكولي پنيس دوركننده بوده و به مدت240 دقيقه مانع از گزش اين آنوفل مي شود. جهت افزايش كارايي اين اسانس مي توان سينرژيست هايي چون وانيل 5 درصد به آن افزود. همچنين مطالعات الكتروفيزيولوژيك، مي تواند نشان دهنده ي نحوه ي تاثير تيمول و كارواكرول در سطح مولكولي باشد.