بررسي اسنادي ميزان پايبندي دولت شوروي به فصل پنجم معاهده مرزي با ايران (پيمان اتحاد سه‌گانه)

هجوم قواي اشغالگر روس و انگليس به ايران، در شهريور 1320/ اوت 1941، موجب پريشاني اوضاع سياسي و اقتصادي ايران شد. ايران باوجود اعلام بي‌طرفي در جنگ جهاني دوم، باز هم همانند گذشتۀ تاريخي خود، مورد بي‌مهري و ظلم واقع شد. در بازه زماني مورد نظر، محمدعلي فروغي عنوان نخست‌وزيري ايران را بر عهده داشت. وي با در نظر گرفتن اين امر كه سياست بي‌طرفي رضاشاه با شكست روبه‌رو شده و ناگزير بايستي با نيروهاي متفقين همكاري نمود، به انعقاد موافقت‌نامه‌اي با اين دول، همت گماشت. مسئله اختلافات مرزي بين ايران و شوروي در دوره پهلوي دوم، از سال 1320 ش، به‌طورجدي مورد توجه قرار گرفت و در 9 بهمن همين سال، نخستين موافقت‌‌نامه مرزي تحت عنوان «پيمان اتحاد سه‌گانه» به امضا رسيد. بر اساس فصل پنجم اين معاهده، دولت شوروي متعهد شد تا نيروهاي نظامي‌اش را كه به‌واسطه جنگ جهاني دوم در ايران حضور داشتند، در موعد مقرر، از خاك ايران خارج نمايد. پژوهش حاضر با استفاده از روش مطالعات كتابخانه‌اي و تكيه بر منابع معتبر آرشيوي و اسناد، بر آن است تا به اين پرسش پاسخ دهد كه دولت شوروي به چه ميزان به تعهدات خود در فصل پنجم اين معاهده، در قبال ايران پايبند بوده است. يافته‌هاي پژوهش بيان‌گر آن است كه دولت شوروي در پايبندي به تعهدات خود در قبال ايران تعلل ورزيده و به بهانه‌هاي گوناگون از عمل به آن‌ها خودداري كرده است.