مراتب فعل الاهي از ديدگاه فلاسفه و متكلمان مكتب اصفهان (با تأكيد بر آراء صدر المتألهين و ملا صالح مازندراني)

بر اساس آيات قرآن و روايات، فعل الاهي، يعني آفرينش و بقاي موجودات، داراي هفت مرتبه (مشيت، اراده، قدر، قضا، اذن، كتاب و اجل) است. از سوي ديگر، ثبات و تغييرناپذيري خدا نيز از آموزه‌هاي قرآن و پيشوايان دين و يافته‌هاي عقل و لذا مطابق با براهين نقلي و عقلي است. لذا اثبات وجود مراتب در فعل الاهي نبايد منجر به اتصاف ذات خدا به تغييرپذيري و اتصاف فعل الاهي به زمانمندي ‌گردد. صدرالمتألهين شيرازي و ملاصالح مازندراني كه به ترتيب از فلاسفه و متكلمان مهم مكتب اصفهان هستند، دلايل و مستدلات خود را بر اثبات مراتب در فعل الاهي، ناظر به آيات قرآن و روايات معصومين، مطرح كرده و با تكيه بر مباني فكري و عقلي خود، ديدگاه‌ها و نظرات متفاوتي را درباره اعتباريت يا حقيقت مراتب فعل الاهي، امكان يا عدم امكان زمانمندي برخي از افعال الاهي و اينكه آيا اين مراتب جزء صفات ذات خدا هستند يا جزء صفات فعل او، مطرح كرده‌اند. اما هر دو دسته، نظر واحدي درباره نسبت معاصي بندگان با اختيار انساني و درباره وضعيت شرور موجود در عالَم طبيعت داشته‌اند و اين بحث از فروع مبحث مراتب فعل الاهي است. نوشتار حاضر، در صدد شرح ديدگاه‌هاي فلاسفه و متكلمان مكتب اصفهان، در بحث از مراتب فعل الاهي و تبيين نتايج و استلزامات هر يك از اين ديدگاه‌ها است.