بررسي عوامل ناپايداري حضور نظامي روس‌ها در كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر از اواخر صفويه تا اوايل قاجار (1077تا1211ق/1667تا1797م)

جغرافياي درياي خزر و سواحل آن به علت موقعيت استراتژيك خود، از ديرباز در كانون توجه دشمنان اين مرزوبوم و به‌خصوص همساﻳﮥ شمالي، يعني روسيه بوده است. از اواخر عصر صفويه، هم‌زمان با ظهور پتر كبير در روسيه، تسلط كامل بر درياي خزر و سواحل آن به صورت جدي در برناﻣﮥ نظامي روس‌ها قرار گرفت. از همين رو آنها براي نيل به اهداف خود، در مقاطع مختلف و به بهانه‌هاي گوناگون، به جزاير و سواحل متعلق به ايران هجوم مي‌آوردند و تعرض مي‌كردند؛ ولي باوجود تصاحب قسمت‌هايي از خاك ايران، هيچ‌گاه موفق نشدند براي مدت طولاني در كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر دوام آورند و هر بار به ﺗﺨﻠﻴﮥ اين مناطق مجبور مي‌شدند. نوشتار حاضر در نظر دارد با رويكردي توصيفي‌تحليلي به اين پرسش بنيادين پاسخ دهد كه در بازه زماني مدنظر، چه عواملي به ناپايداري حضور نظامي روس‌ها در كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر منجر شده است. يافته‌هاي پژوهش حكايت از آن دارد كه مجموعه‌اي از عوامل داخلي و خارجي، در كنار برخورداري اين منطقه از ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد جغرافيايي و اقليمي و اجتماعي موجب ‌شد كرانه‌هاي جنوبي درياي خزر در مقابل مهاجمان به مانند دژي استوار عمل كند؛ تا آنجا كه حتي مهاجمان در صورت دستيابي به آن، توانايي اقامت بلندمدت در آنجا را نداشته باشند.