دين در جامعۀ بازار

پرسش اصلي مقاله اين است كه در جامعۀ بازاري‌شدۀ معاصر، چه امكان‌هايي فرا‌روي دين قرار دارد؟ به‌عبارت ديگر، آيا دين در يك زمينۀ اجتماعي نوليبرال كه ناظر به تسلط منطق و اقتصاد بازار بر همۀ قلمروهاي اجتماعي است به شكل متفاوتي تنظيم مي‌شود؟ در اين نوشتار، توصيفي – تحليلي، براي بررسي اثرات نوليبراليسم بر قلمرو ديني و واكنش‌هاي دين به هجوم نيروهاي بازار، از روش اسنادي استفاده شده است. نتايج نشان مي‌دهد كه در نظام اقتصادي و اجتماعي مبتني بر منطق بازار آزاد، رابطۀ دين و دولت تغيير مي‌كند و ممكن است دين، براساس تنظيم‌هاي بازار، تغيير صورت پيدا كند. در سطح جهاني، برخي از امكان‌هاي رابطۀ دين و نوليبراليسم به اين قرار است: بازشكل‌گيري دين از طريق مصرف‌گرايي، ابراز وجود كُنش‌گران (جنبش‌هاي‌) ديني جديد يا ناديده‌گرفته‌شده؛ محافظه‌كار يا سنت‌گراشدن دين؛ تضعيف نقش انتقادي دين (خاصه از حيث ارائۀ نقد اخلاقي)؛ كالايي‌شدن انسان و تهي‌شدن جامعه از ارزش‌هاي طبيعي و انساني. در ايران نيز تركيب نوليبراليسم اقتصادي و محافظه‌كاري سياسي از دوران پس از جنگ، تقليل پديده‌هاي اجتماعي به الگوي خاصي از اقتصاد (رهاكردن امر اجتماعي) و دفاع از اقتصاد بازار در يك زمينۀ ديني   استفادۀ ابزاري از دين و استفادۀ انحصاري و رانتي از اقتصاد  نوعي بورژوازيِ جديد در جامعۀ ما پديد آورده است.