پيچيدگي امور و دشواري تبيين علّي

معمولاً تبيين علمي برابر با شناخت علل دانسته مي‌شود. برخي به دلايلي در اينْ ترديد روا داشته‌اند، با وجود اين به‌نظر مي‌رسد كه هم در تأملات عقل سليم و هم در بررسي عميق و تخصصي شناخت، كماكان روال غالب به نفع اين فتوا مي‌دهد كه ما به ‌ازاي درك تبييني اغلب همان تعليل يا كاوش علل است، اما علت‌كاوي و علت‌يابي كار آساني نيست. اين مقاله در مقام تقويت اين ايده است كه مشكل اصلي تبيين علّي در دنياي علم بيشتر مشكلي عملياتي ناشي از دشواري تشخيص شبكۀ علل است، نه خود اصل عليت و ارزش معرفت‌شناختي آن. دشواري اصلي تبيين علّي و پيش‌بيني‌بردار برآيند، يا تعيين برونداد و معلول نهايي، عمدتاً نهفته در كثرت، تنوع، همكنش، و ديناميزم علل و عوامل دخيل در يك فرايند علّي است، كه شبكه‌اي مي‌سازد كه تشخيص و تفكيك و تجميع و برآورد و محاسبه بردارهاي مؤثر در آن اغلب دشوار و گاهي عملاً ناممكن مي‌نمايد. رشد كند علم (نه فناوري)،  حضور نظريه‌هاي رقيب، نگاه احتمالاتي، و تبيين‌هاي موقت و مردد و كم توان در علم بيشتر به اين دشواري آزمايشگاهي مربوط است تا به مشكل معرفت‌شناختي اصل عليت.