خاستگاه فلسفۀ اسلامي در نهضت ترجمه و پيشينۀ ايدئولوژيك آن در زمان ساساني

از آغاز جنبش‌هاي مانوي و مزدكي و تشكيل طبقۀ دهقاني و همچنين مهاجرت مسيحيان نسطوري به شاهنشاهي ساساني، مي‌توان تنش شبكه‌هايي ايدئولوژيك را با سياست و اقتصاد حاكم دنبال كرد. اين جريان‌ها پس از فراز و نشيب‌هاي بسيار، سرانجام در قرن دوم هجري به نهضت ترجمۀ عربي منتهي شد. ظهور اسلام منجر به از بين رفتن كاست‌هاي نفوذناپذير جامعۀ ساساني شد و همين امر كمك شاياني به توسعه علوم كرد و كتاب‌ها از گوشۀ خزانه‌هاي سلطنتي به كتابخانه‌ها منتقل شد. اين نهضت به هيچ عنوان خنثي نبود و جريان‌ها و طبقات دخيل در شكل‌گيري آن، باعث هدايت هدفمند و سرانجام گونۀ خاص فلسفه و علوم اسلامي شدند. از مكاتب فكري ناهمسو با سياست حاكم كه «زنادقه» نام گرفتند، تا مكتب فلسفي‌ـ‌منطقي بغداد و فلسفۀ تأويل‌گراي باطنيان اسماعيلي، همگي به نحوي ريشه در اين تنش ايدئولوژيك طبقاتي‌ـ‌حاكميتي داشته‌اند. در نهايت، اين فارابي بود كه همۀ اين جريان‌ها را در ساختاري واحد با عنوان فلسفۀ اسلامي، عرضه كرد.