بررسي فلسفۀ غايت‌گرايي در انديشۀ كارل ريتر (با تأكيد بر عصر روشنگري و مكتب رمانتيسم)

جغرافي‌دانان سده‌هاي هجده و نوزده ميلادي، عموماً متأثر از فيزيك نيوتني كه با مرتبط‌كردن فيزيك با نظام تغييرات و تضعيف ضرورت غايتمندي براي تبيين پديده‌هاي طبيعي باب نويني براي نفي غايت‌شناسي به‌عنوان ديدگاهي فاقد موضوعيت علمي گشوده بود، تنها تفسيري مكانيكي از طبيعت پديداري عرضه كردند و بدين‌سان، درك مفاد غايتمندي طبيعت در جغرافيا به شكل چشمگيري از بين رفت. كارل ريتر، جغرافي‌دان آلماني، بر اساس اعتقادات مذهبي خود و با تأسي از آراي فيلسوفاني چون كانت و مكتب رمانتيسم، تحليل‌هاي جغرافيايي مبني بر مكانيسم را ناقص دانسته و بر آن است كه چنين تحليلي، علاوه بر اينكه علم جغرافيا را فاقد اعتبار كلي و ضروري معرفي مي‌كند، از تبيين طبيعت به‌عنوان كلي هدفمند و داراي غايت ناتوان است؛ از‌اين‌رو، ريتر، غايتمندي طبيعت را به‌عنوان يكي از مهم‌ترين مبادي شناخت طبيعت در جغرافيا ضروري دانسته است و تلاش مي‌كند در عين توجه به فيزيك نيوتني، به‌منظور تبيين غايتمندي طبيعت و ضرورت توجه به اين اصل در جغرافيا، آن را تبيين و اين اصل را احيا ‌كند كه در جغرافياي مدرن به شكلي كنار گذاشته يا تضعيف شده بود. نوشتار حاضر، نظر به نيازمندي جغرافيا به گسترش حوزۀ معرفتي خويش، به روش توصيفي تحليلي و پس از معرفي تصوير نيوتني از طبيعت، نقش فلسفۀ غايت‌گرايي را در انديشۀ كارل ريتر بررسي مي‌كند و در پي پاسخ‌گويي به اين سؤال است كه چرا جغرافي‌داني همچون كارل ريتر مطابق ساير جغرافي‌دانان عصر خويش براي تفسير طبيعت، صرف اكتفا به فيزيك نيوتني را كافي ندانسته و نظام طبيعت را نظام هدفمندي دانسته است؟