علم حضوري مؤثر در ادراك حسي و لوازم معرفت‌شناختي آن از ديدگاه حكمت متعاليه

هنگام ادراك حسي دو مرحله روي مي‌دهد: يكي تأثيرپذيري عضو حسي و ديگري ادراكِ نفس. مرحله اول مادي و مرحله دوم مجرد است. براساس اتحاد نفس و بدن، نفس به تأثرات مادي كه در اعضاي حسي واقع مي‌‌‌‌شود علم دارد و اين علم، از سنخِ علم حضوري است. برخي از شارحان حكمت متعاليه همچون علامه طباطبائي و شهيد مطهري به اين ديدگاه گرايش دارند. از لوازم معرفت‌شناختي اين نظريه، توانايي بر تبيين علتِ پيدايش برخي از خطاهاي حس است همچنين اين ديدگاه، بنايي معرفتي در دفاع از نظريه واقع‌گرايي غيرمستقيم در ارتباط با متعلق ادراك حسي است كه بزرگان حكمت اسلامي‌‌بدان گرايش دارند. پذيرش حضوري بودن علم به تأثر ماديِ عضو حسي، با قول به حصولي بودن ادراك حسي قابل جمع است. ابن‌سينا و صدرا قائل به حصولي بودن ادراك حسي‌اند، در نقطه مقابل سهروردي و سبزواري قائل به حضوري بودن آنند. طبق ديدگاه اخير، نفس خودِ خارج را مي‌‌‌‌يابد، بنابراين عدمِ تطابق ادراك با خارج متصور نيست اين در حالي است كه هنگام مواجهه ابزار حسي با خارج، در برخي موارد صورتِ غيرمطابق با واقع بر نفس پديدار مي‌‌‌‌گردد، در نتيجه نمي‌‌‌‌توان قائل به حضوري بودن ادراك حسي شد.