تحليل ديدگاه غزالي در باب وحياني بودن منطق

غزالي يكي از بزرگ‌ترين متكلماني است كه براي منطق منشأ وحياني قائل است. او خدا را معلم اول، جبرئيل را معلم ثاني و پيامبر اكرم6 را معلم ثالث مي‌شمرد. مهم‌ترين ابتكار غزالي در علم منطق، استخراج قياس‌هاي منطقي از قرآن كريم است كه با مثال‌هاي اصولي و اسلامي آميخته و آنها را در كتاب «القسطاس المستقيم» آورده است. از ديدگاه غزالي، قرآن كريم نور است و از آن جهت نور خوانده مي‌شود كه مشتمل بر موازين منطقي است. قرآن كريم تمامي حقايق عالم را به‌صورت مجمل و مضمر داراست. او بين منطق و آموزه‌هاي قرآني از طريق ارجاع قياس‌هاي منطقي به پنج ميزان قرآن كريم، رابطه عميق برقرار كرده است. او براي جايگزيني اصطلاحات يوناني، از مثال‌هاي شرعي فقهي و كلامي استفاده نموده است. اين رابطه بدين گونه است: ميزان تعادل بر «قياس اقتران حملي»، ميزان تلازم بر «قياس استثنايي متصل» و ميزان تعاند بر «قياس استثنايي منفصل» منطبق است. ميزان تعادل خود بر سه گونه است: ميزان اكبر (شكل اول)، ميزان اوسط (شكل دوم) و ميزان اصغر (شكل سوم) كه در مجموع به پنج مورد خلاصه مي‌شود. پيامد نظريه غزالي اين است كه منطق را به‌جاي امامت گذاشته و روي اين مسأله تأكيد كرده است كه با وجود منطق، به امام معصوم نيازمند نخواهيم بود. در مقاله حاضر به انطباق اين موازين با قياس‌هاي منطقي پرداخته‌ايم.