از ترجمه تا تأليف (مقايسه ساختاري محتوايي دو ترجمه كتاب عوارف‌المعارف)

فنّ ترجمه در بناي فرهنگ‌هاي بشري تأثيري غير قابل انكار داشته است، تا بدان‌جا كه برخي ترجمه را عامل اصلي رنسانس اسلامي در سده چهارم و رنسانس اروپايي در سده شانزدهم مي‌دانند. بدون ترديد ترجمه در شكل‌گيري و رشد و بالش نثر عرفاني در زبان فارسي سخت مؤثر بوده است؛ به‌ويژه در تأليف و تدوين متون متمكّن نثر عرفاني كه با ترجمه شرح التّعرف آغاز شد. چند متن متمكّن و سازماني هستند كه پيوسته مورد عنايت صوفيان بوده‌اند. همين اقبال بدان‌ها موجب شده كه دو نوع ترجمه كاملاً آزاد و فرآوري‌شده در حدّ تأليف از آن‌ها انجام پذيرد. يكي از آن‌ها رساله قشيريه است و ديگري كتاب عوارف‌المعارف سهروردي است كه از همان زمان حيات نويسنده سخت مورد اقبال قرار گرفته و چندين ترجمه و تعليقه بر آن نوشته شده است. در مقال حاضر به معرفي و مقايسه دو ترجمه مهم كه يكي ترجمه‌اي نسبتاً آزاد است، ليك اگر از برخي كاستي‌ها و افزوده‌هاي آن چشم بپوشيم هم‌چنان وفادار به اصل عربي بوده است و آن ترجمه اسماعيل بن عبدالمؤمن اصفهاني است و ديگر ترجمه‌اي كه قدما از آن در ذيل عوارف‌المعارف به عنوان ترجمه آن ياد كرده‌اند، ولي مصحّح كتاب، آن را تأليفي مستقل مي‌شمارد و آن مصباح‌الهدايه و مفتاح الكفايه است. پس از اشارت به اهميّت فنّ ترجمه و انواع آن و معرفي اصل كتاب عوارف‌المعارف و مؤلف آن، و معرفي مختصر دو ترجمه مورد بحث، به مقايسه و نتيجه‌گيري در اين باره پرداخته‌ايم.