بررسي و نقد ديدگاه ابن تيميه در انتساب تجسيم به هشامين

ابن‌تيميه، شيوخ اماميه مانند هشام بن حكم و هشام بن سالم را به‌اتفاق صاحبان ملل و نحل، نخستين قائلان به تجسيم دانسته است؛ اما بايد توجه داشت كه اولاً، هشام بن حكم و هشام بن سالم را نمي‌توان نخستين قائلان به تجسيم دانست؛ چراكه افرادي متقدم بر اين دو فرد بوده‌ كه انديشه‌اي‌ ترسيمي داشته‌اند. ثانياً، نه‌تنها اعتقاد تجسيميِ هشام بن حكم و هشام بن سالم مورد اتفاق ملل و نحل‌نويسان نيست، بلكه برخي از آنان اين دو فرد را مبرا از تجسيم دانسته‌اند. ثالثاً، صاحبان ملل و نحل، در اين حوزه اختلافاتي جدي با يكديگر داشته‌اند و اتهام تجسيم به هشام بن سالم در آثار متأخرِ ملل و نحل‌نويسان قابل‌رؤيت است؛ نه آثار متقدم آنان. رابعاً، برخي ملل و نحل‌نويسانِ اهل‌سنت همانند اشعري و شهرستاني به توجيه اقوال تجسيميِ هشام بن حكم پرداخته و كلام ايشان را فاقد محذورات تجسيم دانسته‌اند. همچنين ابن‌تيميه شيعه را شهير در تجسيم دانسته و اقوال تجسيمي طوائف شيعه را بيشتر از ساير طوائف دانسته است؛ اما واقعيت اين است كه قول به تجسيم، با تأويل‌گراييِ تشيع در حوزۀ معناشناسي سازگاري ندارد و با ظاهرگراييِ اصحاب‌حديث در اين حوزه، تناسب بيشتري دارد.