ساخت كلان دوبيتي‌‌هاي علامه اقبال لاهوري

گوينده يا نويسنده هنگام توليد يك متن، با توجه به معرفت زمينه‌‌‌‌اي و اطلاعاتي كه ظاهراً بين او و خواننده مشترك است، از قالب خاصي براي ارائۀ مطلب استفاده مي‌‌‌‌كند. علامه اقبال لاهوري (1938-1877م) در مجموعۀ شعر ارمغان حجاز براي بيان ديدگاه‌‌‌‌هاي سياسي و اجتماعي و ديني خويش از قالب دوبيتي بهره برده كه جلوه‌‌‌‌گاهي از انديشه و احساس لطيف شاعر است؛ بنابراين در اين نوشتار به‌‌منظور دست‌‌‌‌يابي به برخي از ويژگي‌‌‌‌هاي زبان‌‌‌‌شناختي و تجزيه‌‌و‌‌تحليل گفتماني ادبي، دوبيتي‌‌‌‌هاي وي به روش توصيفي تحليلي مورد مطالعه قرار گرفته تا به اين سؤالات اساسي پاسخ داده‌‌شود كه ساخت كلان دوبيتي‌‌‌‌هاي اقبال چگونه است و هر دوبيتي از چه سازه‌‌‎هايي تشكيل شده‌‌است؟ نتايج به‌‌دست‌‌آمده حاكي از آن است كه ساخت و بافت دوبيتي‌‌هاي وي به سه دسته تك‌‌سازه‌‌‌‌اي، دو‌‌سازه‌‌‌‌اي و سه‌‌سازه‌‌‌‌اي قابل‌‌تقسيم است كه دوبيتي‌‌هاي تك‌‌سازه‌‌‌‌اي بيش از نيمي از كل دوبيتي‌‌‌‌ها را به خود اختصاص داده‌‌است. در دوبيتي‌‌هاي تك‌‌سازه‌‌‌‌اي، سازه توصيف بيشترين بسامد را دارد و در آن توصيف انسان و شرح حال خويشتن و احوال دل محوري‌‌‌‌ترين عنصر به حساب مي‌‌‌‌آيد. از آنجا كه در اين دوبيتي‌‌‌‌ها جزء فرستنده و گيرنده و نيز خود پيام در مركزيت و كانون توجه قرار دارد، گفتمان دوبيتي‌‌‌‌هاي اقبال از نوع عاطفي، ترغيبي و ادبي است.