ارزيابي تفكيك ارزش‌هاي علمي از ارزش‌هاي غيرعلمي

Analysis of differentiation between scientific and non-scientific values

ارزش‌ها بر اساس گستره كاربرد به اجتماعي، اخلاقي، اقتصادي، سياسي، علمي و زيبايي‌شناختي تقسيم مي‌شوند. در اين ميان، ارزش‌هاي علمي به‌دليل نقش كليدي آنها در سامان‌دهي پژوهش و هدايت آن به صدق و نيز محوريت آنها در مسأله ارزش و دانش، سزاوار تأملات بيشتري هستند. گذشته از اختلاف در ماهيت اين ارزش‌ها كه معطوف به كدام ويژگي تحقيق (صدق، توجيه، كاربرد، مقبوليت، بهينه‌سازي) تعريف شوند و نيز تنوع مصاديق آنها در آثار مختلف، درباره اشتراك و اختلاف آنها با ديگر انواع ارزش اختلاف‌نظر وجود دارد. برخي سرشت آنها را با ديگر ارزش‌ها از جمله ارزش‌هاي اخلاقي و اجتماعي كاملاً متفاوت مي‌دانند و شماري نيز ارزش‌هاي علمي را دسته‌اي از ارزش‌هاي اخلاقي مي‌پندارند. عده‌اي تمايز ارزش‌هاي علمي از غيرعلمي را نه روشن مي‌دانند و نه دلايل قانع‌كننده‌اي بر آن مي‌يابند؛ شماري آن را لغو مي‌دانند و برخي تنوع مصداقي و اختلاف در تعيين آنها را دليل بر نادرستي تفكيك تلقي مي‌كنند. برخي نيز با اذعان به امكان چنين تمايزي، ضرورت آن را نفي مي‌كنند. اين نگرش‌ها اغلب نادرست هستند؛ چراكه ارزش‌هاي علمي هم داراي معيار روشن و هم داراي مصاديق مورداتفاق هستند و هم تفكيك بين انواع ارزش، ثمراتي علمي دارد و ازاين‌رو بيهوده نيست. همچنين سنخ ارزش-هاي علمي با ارزش‌هاي اجتماعي و اخلاقي مشترك است و تنها گستره كاربرد آنها (علم يا غيرعلم) تفاوت آنها را رقم مي زند.