پژوهشي در اصل و منشأ تمثيل فيل و كوران؛ تمثيلي از حديقه سنايي و مثنوي مولوي

استفاده از تمثيل در روزگاران باستان در ميان برخي اقوام براي تعليم و تبيين مقاصد، رايج بوده است؛ در ميان هندوان و بوداييان حرمت و تقدسي داشت؛ از اصول تعاليم آنان به حساب مي‌آمد و از طريق آنان در ميان ديگر فرهنگ‌ها رواج يافته است. داستان «فيل و كوران» از داستان‌هاي معروف است كه در آثار ديني، ادبي و عرفانيِ چند ملت ديده مي‌شود؛ در همه اين موارد، تمثيل مورد نظر«ناتواني حواس ظاهر بشر در شناخت حقايق اشياء و امور» را بيان مي‌كند. شهرت اين تمثيل در ميان هندوان به اندازه‌اي است كه به «قاعدۀ پيل و كوران» «Andhagayanyaya» ضرب‌المثل شده است و در مورد كساني به كار مي‌رود كه تنها با شناخت جزئي از حقيقت، آن هم به صورت ناقص و ناتمام، گمان مي‌برند بر تمام حقيقت، معرفت كامل حاصل كرده‌اند. مقاله حاضر با رويكرد ادبيات تطبيقي، ريشه و منشأ تمثيل مورد نظر را در ميان متون فارسي و عربي جست و جو كرده، سرچشمه آن را در منابع هندي و بودايي، در مجموعه‌اي به نام«اُدانا (UDANA)» كه شامل سخنان و تعاليم بودا به پيروانش بوده، يافته‌است. اين تمثيل در طول عمر بيش از دوهزارو پانصد ساله و مسير سفر خود، تغييراتي را هم برخود پذيرفته‌است. هر شاعر و نويسنده‌اي متناسب با ساختار و نظام فكري و فرهنگي خود در بهره‌گيري از آن تغييراتي داده‌است. اين تغييرات در قالب جدولي در متن آورده شده‌است كه شباهت‌ها و تفاوت‌ها را نشان مي‌دهد.