اتحاد عاقل و معقول در منظر ابن سينا و صدرالمتألهين

«اتحاد عاقل و معقول» از معدود مسائلي است، كه با مخالفت و موافقت دو فيلسوف بزرگ مواجه شده است.بوعلي به‌عنوان منكر اصلي و صدرالمتألهين به عنوان موافق جدي. بوعلي در «شفاء» و «اشارات» ،«اتحاد عقل و عاقل» را ردّ مي‌نمايد ولي در «مبدأ و معاد» براي آن برهان مي‌آورد. اين تفاوت رويه بوعلي، نزد فيلسوفان بعد محل سؤال بوده است. صدرالمتألهين براي «اتحاد» سه معنا ذكر مي‌نمايد و مي‌فرمايد «اتحاد عاقل و معقول» به دو معناي اول به همان برهان بوعلي به هيچ وجه قابل اثبات نيست، ولي معناي سوم اتحاد نه تنها ممكن بلكه تحقق علم در تمام مراتب متوقف بر آنست.صدرا ميگويد بوعلي معناي سوم از اتحاد را تنها در مبدأ و معاد پذيرفته است و آنگاه در بدست آوردن ديدگاه اصلي بوعلي ترديد نموده است.اما حقيقت آنست كه بوعلي هرگز متناقص سخن نگفته است.اينگونه نيست كه در «شفاء» و «اشارات» ديدگاه واقعي خود را اظهار كرده و در «مبدأ و معاد» طبق مذاق فيلسوفان مشاء سخن گفته باشد. فهم ديدگاه اصلي بوعلي تنها در سايه فهم دقيق از منظومه فكري وي محقق است همان مسيري كه ما پيمودهايم و نشان داده‌ايم معناي سوم اتحاد باور هميشگي بوعلي است و اساساً اختلافي ميان بوعلي و ملاصدرا وجود ندارد.