تحليل نظريۀ «صدور فلسفي» و «ابداع كلامي» پيرامون تفسير «خلقت» در پرتو قاعدۀ «معطي الشّيء لا يكون فاقداً له»

بدون عنوان

يكي از مسائل مهم و چالش­ برانگيز در زمينۀ هستي­ شناسي و به ­ويژه دربارۀ موضوع خداشناسي، تبيين چگونگي صدور كثرات از واحد يا همان «خلقت» و پيدايش موجودات است. در پاسخ به اين مسئله بنيادين، عرفا، فلاسفه و متكلمين مسلمان، نظريات و تفاسير متعدد و متنوعي را به ميان آورده­اند كه در مواردي كاملاً متفاوت و بلكه متعارض با يكديگر بوده است. صرف­ نظر از نظريۀ عرفا كه تحت عنوان «تجلي» يا «ظهور» مطرح شده و البته خارج از بحث ماست، فلاسفه به «نظريۀ صدور» يا «فيض» قائل شده، و متكلمان نيز «نظريۀ ابداع» يا همان «خلق از عدم» را ارائه داده­ اند. در اين بين، يكي از قواعد عقلي و فلسفي كه با دو نظريۀ اخير ارتباطي وثيق دارد در حدّي كه پذيرش يا ردّ آن تأثير مستقيم در اخذ نظرياتِ مربوط به خلقت بر جاي مي­ گذارد، قاعدۀ «معطي الشّيء لا يكون فاقداً له» مي­باشد. ازهمين‌رو، مسئله نوشتار حاضر عبارت است از بررسي صحّت يا نادرستي قاعدۀ فوق و همچنين تبيين ربط آن با دو نظريۀ «صدور» و «ابداع» در تفسير خلقت. در اين تحقيق، ابتدا قاعدۀ «معطي الشيء...» به مثابۀ مبناي عقلي نظريۀ صدور در نظر گرفته شده، و در گام بعدي براي اثبات آن سه دليل اقامه گشته است. در ادامه، نظرات مخالفين قاعدۀ مزبور، طرح و سپس يك ­به ­يك نقد و ردّ شده­ و نهايتاً با تكيه بر درستي و اتقان اين قاعده، «نظريۀ فيض فلسفي» اثبات، و «نظريۀ ابداع كلامي» مورد مناقشه و ابطال واقع گرديده است.

no ab