ذهنيت و زبانِ سورئال در تمهيدات عين‌القضات

«تمهيداتِ» عين­القضات همداني كه از آثار و متونِ معتبر صوفيه به شمار مي­آيد، افزون بر اعتبارِ عرفاني و معنوي، داراي ارزش­هاي زيباشناختي، بياني و زبانيِ ويژه است. نويسندۀ اين كتاب از شگردهاي خاصي استفاده نموده تا بتواند آموزه­هاي معنوي خويش را كه عمدتاً ماهيتي نامتعارف دارند، به مخاطبانش منتقل سازد. او در جهتِبازگويي تجربه­هاي روحي، تبيينِ افكار­ و روايتِ الهامات و واقعاتِ خويش از شيوه­ها و شگردهايي سود برده كه با رويكردِ سورئاليست­ها همساني دارد. از اين روي تجلي و نمودِ برخي مولفه­هاي سورئاليسم در متن «تمهيدات» قابل مشاهده است كه موضوع بحث و تحليل اين مقاله است. اين مولفه­ها شاملِ «شيوۀ بيانِ نقيضي»، «لحظۀ شگفت»، «خواب و رويا»، «طنز و مطايبه» و «عين و ذهن» است. عين­القضات با بهره­مندي از «شيوۀ بيانِ نقيضي» امكاني براي عدول از معهودات و ارايۀ ترسيمِ تازه و متفاوتي از واقعيت را فراهم مي­آورد؛ «لحظۀ شگفت» يا «لحظۀ سورئاليستي» زماني در «تمهيدات» نمود مي­يابد كه وي قصد مي­كند چگونگي فاصله­گرفتنِ ذهن را از حوزه­هاي شناخته شده، نشان دهد و به موازات آن، دركِ رخدادهاي شگفت و نامتعارف را بر مخاطب ميسر سازد؛ او با «خواب و رويا»، زمينۀ بيان چندوچونِ تجربه­هاي انحصاري و در عين حال باطني و شهودي خويش را فراهم مي­كند؛از طريق «طنز و مطايبه» مجالي مي­آفريند تا تفسير خلاقانه و مطايبه­آميز از مفاهيم به دست دهد تا موجب تأمل مخاطب در آن­ها شود و «عين و ذهن» در «تمهيدات»، زماني تجلي مي­يابد كه عين­القضات مي­خواهد دريافت­هاي ذهني و دروني خود را با استفاده از عناصر بيروني، ملموس و قابل فهم سازد.