هم‌آوايي خط فكري شيخ مفيد با معتزله‌ بغداد در تبيين ماهيت ارادۀ خداوند

شيخ مفيد در ميان متكلمان اماميه، جايگاه ويژه و ممتازي دارد و بي‌ترديد تحليل و تبيين او از آموزه‌هاي اعتقادي، نقشي تأثيرگزار در تحليل تاريخ فكر اماميه خواهد داشت. اراده‌ خدا و ماهيت آن، از جمله آموزه‌هايي است كه شيخ مفيد پيرامون آن رساله‌اي مستقل تحرير كرده است و برخي شاگردانش همچون كراجكي، تبيين و تحليل او را پرورانده‌اند. خط فكري شيخ مفيد، اگرچه همانند تمامي متكلمان عدليه اراده را حادث مي‌داند، ولي ازيك‌سو بر اساس روش‌شناسي‌اي كه در كلام‌ورزي خويش بدان التزام دارد، و از سويي ديگر بر پايه‌ برخي از روايات، بين اراده خدا و اراده‌ انسان تفاوت مي‌گذارد و به ‌لحاظ وجود‌شناسي، اراده را همان امر مكوّن عيني و خارجي مي‌داند. شيخ مفيد در معنا‌شناسي صفت اراده، معتقد است: امكان انتساب صفت اراده به خداوند وجود ندارد و تنها به دليل سمع مي‌توان خداوند را مريد دانست. از‌اين‌رو، استمعال اين صفت را براي خداوند مجازاً روا مي‌دارد. اما اين تبيين را پيش‌تر برخي از معتزليان بغدادي، همچون بلخي كعبي، هم ارائه كرده و براي آن دليل اقامه نموده بودند. بعيد نيست اقبال شيخ مفيد به رويكرد و تحليل معتزليان بغدادي، به دليل همسو‌انگاري اين ديدگاه با روايات اماميه بوده باشد.