طب روحاني، جدال عقل و هوي از ديدگاه رازي

زمينه و هدف: يكي از موضوع‌هاي مهم در طب دوره اسلامي، اصلاح اخلاق نفس است. طبيبان دوره اسلامي علاوه بر سلامت بدن به عنوان بُعد جسماني، به جنبه نفساني و روحاني انسان نيز توجه داشته‌اند. محمد بن زكرياي رازي به عنوان پزشك، فيلسوف و دانشمند قرون ۳ و ۴ قمري در كتاب خود با عنوان «الطب الروحاني» به موضوع سلامت نفس و اخلاق اهتمام ويژه‌اي داشته است. در اين پژوهش به نقش عقل و هوي به عنوان دو عامل اساسي در طب روحاني از ديدگاه رازي پرداخته شده است.مواد و روش‌ها: اين پژوهش به روش كتابخانه‌اي صورت گرفته و با استفاده از منابع كهن دسته اول و پژوهش‌هاي معاصر، تلاش گرديده در ابتدا به معرفي رازي و آثارش پرداخته و سپس با محور قراردادن كتاب طب روحاني، ديدگاه‌هاي وي در موضوع اخلاق نفس بررسي شود.يافته‌ها: رازي در طب روحاني غايت كتاب خود را اصلاح اخلاق نفس بيان نموده و راه رسيدن به آن را پيروي از خرد و گرامي‌داشتن عقل به عنوان بزرگ‌ترين نعمت الهي و نيز دوري از هوي بيان مي‌دارد. وي با طرح اصول و معيارهايي براي تشخيص عوامل تهديد كننده سلامت نفس و دفع رذايل اخلاقي در تمام فصول بيست‌گانه كتاب، عقل را ستوده و فيلسوفان را به عنوان خردمندان واقعي عنوان مي‌نمايد. وي در اين كتاب سعي نموده با بيان اصولي ساده به شناسايي رذايل اخلاقي پرداخته و سپس با روش كاملاً عملي چگونگي دفع صفت‌هاي ناپسند اخلاقي را بيان نمايد.نتيجه‌گيري: زكرياي رازي به عنوان يك پزشكِ فيلسوف، در اثر طب روحاني خود، اگرچه دنباله رو نظرات فلسفي و اخلاقي افلاطون و جالينوس بوده، اما در نهايت با نوعي ساده‌گويي و روايت‌هاي داستان‌گونه در فصول مختلف كتاب با محوريت قراردادن عقل سبب گرديده اين اثر وي، منبع مهم و قابل توجه‌اي در زمينه چگونگي اصلاح اخلاق نفس و توجه به بعد روحاني انسان براي عموم جامعه گردد.