بررسي تطبيقي جبر و اختيار از ديدگاه لايب‌نيتس و علامه طباطبايي

بحث از مسئلۀ جبر و اختيار يكي از مهم‌ترين مسائل تاريخ تفكر بشريت و همواره محل مواجهۀ طيف گسترده‌اي از آراي انديشمندان بوده است. سؤال اصلي اين خواهد بود كه آيا اعتقاد به اصل هماهنگي پيشين، بنياد نوعي نفي اختيار و حاكميت ضرورت نيست؟ چگونه ارادۀ ازلي الهي با اختيار آدمي سازگار است؟ لايب‌نيتس به‌عنوان يكي از فلاسفۀ بزرگ قبل از كانت، در صدد است كه با تمايز ميان ضرورت مطلق و ضرورت شرطي و نظريۀ جهان‌هاي ممكن، به تثبيت اختيار انسان بپردازد. علامه طباطبايي هم اختيار را امري فطري دانسته و بيان كرده است كه قاعدۀ «ضرورت سابق الشي ما لم يجب لم يوجد» هيچ منافاتي با اختيار انسان ندارد. در اين پژوهش ضمن بيان مباني لايب‌نيتس و علامه طباطبايي، ديدگاه لايب‌نيتس نقد مي‌شود. آنچه در اينجا مهم بوده، بيان ديدگاه اين دو انديشمند و تطبيق، تحليل و بررسي آن است.