فاعليت يا قابليت نفس در ادراك جزئيات و بررسي نتايج حاصل از پذيرش هر يك در انديشه صدرا

صدرالمتألهين در مورد ادراك صور جزئي خيالي و حسي، دو تصوير عمده براي نفس ترسيم مي‌كند؛ يكي نفسِ فاعل و ديگري نفسِ قابل. براي هر يك از هر دو نظريه نيز شواهدي در آثار وي وجود دارد. مهم‌ترين نتيجه پذيرش فاعليت نفس، طبق قاعده «فاعل و معطي شيء، فاقد آن نيست»، قبول واجد بودن صور توسط نفس در مرتبه قبل از صدور و فاعليت است. چنين نتيجه‌اي ما را به نظريه مشابه، اما دقيق‌تري در حوزه ادراكات نفس مي‌رساند و آن، نظريه عرفاني انكشاف نفس است. از سوي ديگر، سخن از قابليت نفس نسبت به صور خيالي و حسي، ما را به قوه داشتن نفس، خروج آن از قوه به فعليت در جريان ادراك و در نتيجه، ماديت نفس انساني و نيز ماديت ادراكات حسي و خيالي مي‌رساند؛ نتايجي كه با برخي مباني ديگر صدرايي ناسازگار است. لذا به نظر مي‌رسد نظريه نخست در ادراكات جزئي، به صواب نزديك‌تر است و نتايج فلسفي پذيرفتني‌تري را به همراه دارد.