تحليل گفتماني داستان «خانه روشنان» گلشيري با استفاده از نظريه راجر فالر

يكي از رويكردهايي كه در نقد داستان از منظر زبان شناختي بسيار متحول‌ شده، نظريه راجر فالر است. اين نظريه آميزه اي از نظريات دستورزبان گشتاري چامسكي و زبان شناسي نقش‌گراي هاليدي است. ازآنجاكه داستان «خانه روشنان» گلشيري به‌شيوه جريان سيال ذهن نوشته شده و فالر نيز معتقد است، در چنين داستان هايي، روساخت به فهم ژرف‌ساخت كمك مي كند، در مقاله حاضر، با روش توصيفي‌ـ‌تحليلي و ابزار كتابخانه اي و با رويكرد زبان شناختي برمبناي نظريه زبان شناختي فالر، داستان «خانه روشنان» تحليل شده است. نتايج اين تحقيق حاكي است نوع گشتار و شيوه جريان سيال در اين اثر باعث به‌هم ريختگي ساختار نحوي جملات، عدم پيروي از قواعد دستوري، تكرار مرجع ضماير، ايجاد ضرباهنگ و موسيقي در كلام، كاربرد تضادهاي تداعي گر و تكرارهاي مبتني بر تأكيد، سردرگمي مخاطبان، و ايجاد تعليق و تعويق در كلام مي شود. شخصيت اصلي اين اثر، كنشگر و راويانِ جمع، همگي، منفعل و حسي‌ـ‌ادراكي‌اند. گويي، نبايد كلامي ضدايدئولوژي غالب متن بر زبان رانند كه باعث برهم‌خوردن فضاي تك صداي متن شود. گلشيري در اين اثر نيز خواسته مانند بقيه آثارش به مشكلات جامعه نقب ‌بزند و قضاوت هاي مداخله جويانه اش را در متن حاكم كند. از حيث نگاه به متن، نويسنده گاه از منظر بيروني به متن پرداخته و خود را قادر به فهم ادراكات اشخاص داستان ندانسته و گاه از منظر دروني متن را كاويده و گرايش هاي شناختي خود را با متن همگام كرده است. از حيث بازنمود گفتار و انديشه نيز اين اثر هم از گفتار باواسطه (مستقيم آزاد) استفاده كرده است و هم از گفتار بدون واسطه و مستقيم. هردوي اين شيوه ها توانسته تا حد امكان مكنونات دروني و كلامي شخصيت هاي اصلي و فرعي را بازنمايد.