توحيد ناب؛ تحليل و تبيين مؤلفه‌ها و مقايسهٔ آن با ديدگاه‌هاي رقيب

مسئلهٔ توحيد خداوند در سه مقام مطرح مي‌شود: ۱) وجوب؛ 2) الوهيت؛ 3) وجود حقيقي. در باب توحيد در مقام وجود حقيقي‌‌، اعتقادات گوناگوني وجود دارد‌‌، از قبيل اعتقاد عامهٔ مردم‌‌، فيلسوفان مشاء‌‌، جهلهٔ صوفيه و نيز اكابر ايشان‌‌، حكماي فهلويين‌‌، محقّق دواني و مير‌داماد‌‌، عرفا و حكماي متألهين. صدرالمتألهين شيرازي به اقتضاي مقام و در ابواب مختلف كتاب اسفار‌‌، اقوال متعددي در اين باب داشته است. اين مقاله به مقايسهٔ آرا و اقوال مذكور با يكديگر مي‌پردازد و در نهايت، توحيد ناب و خالص را در ميان آن‌ها كه بري و بدور از اِشكال و ايراد است، معرفي مي‌نمايد. توحيد ناب، توحيدي است كه مشوب به هيچ گونه شركي در مقام وجود حقيقي نباشد و آن جز قول عرفاي شامخين و حكماي متألّهين نيست‌‌؛ چنان كه نظر نهايي ملاصدرا نيز بر آن است. ديدگاه مذكور مبتني بر قول به وحدت وجود و موجود در عين كثرت آن دو است و بر پايهٔ آن‌‌، وجود و موجودْ منحصر در ذات حق تعالي است و در عين حال، اشراقات و مظاهر گوناگون و حقيقي دارد و از سوي ديگر با اين كه وجود و موجود داراي اشراقات و مظاهر گوناگون و حقيقي است‌‌، در عين حال، واحد بوده و منحصر در ذات باريتعالي است. روش اين پژوهش، توصيفي۔ تحليلي است.