نيروهاي اهريمني در شاهنامه و تظاهرات آنها

مابعدالطبيعه در شاهنامه، در يكي از چشم‌اندازها، به شكل جدال نيروهاي خير (ايزدي) و نيروهاي شر (اهريمني) پديدار شده است. از همين روست كه در اغلب داستانهاي شاهنامه ردّ پاي يكي از اين نيروها به شكلي آشكار ديده ميشود. نيروهاي اهريمني، كه موضوع بحث حاضر است، در شاهنامه عبارتند از: اهريمن، ابليس، ديو، جادو (جادوگر) و اژدها. اغلب اين پديده‌ها با اتكا به نيروي مافوق بشري بضرورت ميتوانند تغير شكل داده و خود را به شكلي ديگر و عموماً دلخواه (ازقبيل زن فريبا) دربياورند و به فريب دادن و بيراه كردن شخصيتهاي قصه بپردازند. همۀ اين پديده‌ها با همۀ قوت و قدرتي كه دارند، سرانجام بردست پهلواني، كه بي‌بهره ازنيروهاي ايزدي و خير نيست، از بين ميروند و جهان، تا تظاهر بعدي اين نيروها، درصلحي نسبي بسرميبرد. نكتۀ قابل توجه اين است كه هرچه از آغاز شاهنامه بسمت بخشهاي تاريخي (پايان شاهنامه) پيش ميرويم، تغييري نسبتاً مهم در نوع نيروهاي اهريمني بوجود ميآيد؛ مثلاً در بخش‌ تاريخي، برخلاف بخشهاي اساطيري و پهلواني، خبري از ديو و اهريمن و ابليس نيست و اژدها، و بعضاً جادوگر، نمايندۀ كامل نيروهاي اهريمني شده است.