معيارشناسي نظام كارگزاري خلفاي سه‌گانه

شناخت معيارهاي گزينش كارگزاران در هر نظام حاكميتي، سنجه‎اي مهم براي دستيابي‌ به گرايش‎ها، بينش‎ها و رويكردهاي صاحبان قدرت و ارزيابي عملكرد آنان است. در سنت نبوي سه شاخص اصلي توانايي، دانايي و امانت‎داري، از مهمترين معيار‎هاي انتخاب كارگزاران بيان شده است. اين نوشتار با توصيف نظام كارگزاري خلفاي سه‎گانه و خاستگاه قبيله‎اي آنان و تحليل داده‎هاي تاريخي، به پنج معيار اساسي آنان در گزينش كارگزاران دست يافته است كه عبارت‌اند از: قرشي‎گرايي، همكاري و هم‌پيماني سياسي، ترجيح كارآمدي بر تعهد ديني و اخلاقي، اموي‎گرايي، هاشمي نبودن. به نظر مي‌رسد، روح حاكم بر عملكرد خلفا دراين‌باره سنت‎ها و ارزش‎هاي قبيله‎اي بود؛ بنابراين قريش، به‎ويژه اشراف (امويان) و وفاداران سياسي آنان، مهم‌ترين مناصب را تصاحب كردند؛ ضمن آنكه بي‎توجهي خلفا به صلاحيت‎هاي اخلاقي، در عدم باور آنان به سيرۀ سياسي نبوي ريشه داشت. خلفا همچنين به دليل هراس از به‎خطر افتادن مقام خلافت‎، از واگذاري امور به بني‌هاشم و حاميان آنها خود‎داري مي‎كردند. برون‎داد اصلي معيارهاي يادشده، حذف اهل‎بيت پيامبر صل الله و آله و سلم و حاميان آنان، بزرگان انصار و بسياري از مخالفان سياسي از دايرۀ گزينش و كارگزاري خلفا بود.