بازخواني نقش انقلاب علمي داروين در شكل‌گيري نيهليسم در انديشه‌هاي صادق هدايت

گذار از دوگانۀ مرسوم و متداول «زيربنا ـ روبنا» و عبور از بزنگاه‌هاي شناخته‌شدۀ سياسي‌ـ اجتماعي به‌ عنوان محرّك‌ها و متغيّرهاي اصلي در شكل‌گيري موضوعات و مفاهيم، امكاني در نقد ادبي فراهم مي‌سازد كه بتوان از زواياي متفاوت به متون نگريست و از اين طريق، لايه‌هاي معنايي متن را آشكار ساخت. با توجه به اين مسئله، در جستجوي مبناي نظري انديشه‌هاي نيست‌انگارانۀ صادق هدايت مي‌توان در كنار توجه بر نقش مؤلفه‌هاي مهمي از قبيل مؤلفه‌هاي اقتصادي‌ ـ اجتماعي و سياسي، به عامل و محرّك بسيار مهم ديگري اشاره كرد و در پرتو آن، توضيحي براي انديشه‌هاي اين نويسندۀ مطرح ارائه داد. در نوشتار حاضر، محورهاي فكري صادق هدايت كه ناظر بر جهاني پوچ، فاقد معنا و غايت و نيز سرشار از تناقض‌هاي چندبُعدي و پيچيده است، در پرتو يك انقلاب علمي مورد بازخواني قرار گرفته‌است. مراد از انقلاب علمي در اين نوشتار، مفهومي است كه تامس ساموئل كوهن، فيلسوف و نظريه‌پرداز تاريخ علم در قرن بيستم، آن را براي توضيح و تبيين پاره‌اي از تحولات فكري و اجتماعي در سنّت‌هاي غربي به‌كار گرفته‌است. كوهن معتقد بود كه تحول در علم،‌ عامل چرخش‌ها و تغييرات بنيادين در الگوهاي فكري، سرمشق‌ها يا پارادايم‌ها مي‌شود. نتايج تحقيق حاضر كه از بررسي پاره‌اي از داستان‌هاي كوتاه، نمايش‌نامه‌ها و نيز مقاله‌هاي صادق هدايت به‌دست آمده‌است، نشان مي‌دهد كه ذهنيّت غالب اين نويسنده و روشنفكر مطرح، در مواجهه با هستي و به‌ طور كلي، مبناي نظري تفكرات وي، در برخورد با انديشه‌هاي ماترياليستي و تكامل‌گرايانۀ چارلز داروين صورت‌بندي شده‌است. از اين چشم‌انداز، جهان ابزورد صادق هدايت و غالب محورهاي فكري او، ريشه در يك چرخش يا انقلاب در عرصۀ علم تجربي دارد. اين انقلاب كه در نتيجۀ آن، روايت‌هاي تازه و بديعي از انسان و مناسبات او در هستي و قرائت تازه‌اي از مفهوم خداوند، در مقابل كلان‌روايت‌هاي سنّتي و كليشه‌اي مطرح شد، موجب به وجود آمدن نوعي گسست معرفت‌شناسانه گشت و نوشتار حاضر سعي كرده‌است كه صادق هدايت را در اين گسست بسيار مهم و بنيادين فهم نمايد.