تبيين تمايز علم از وجود ذهني بر اساس ديدگاه جوادي آملي

جستارحاضر در پي ارائۀ تبيين روشني از تفكيك علم و وجود ذهني، از منظر جوادي آملي، به منظور حل برخي مشكلات شناخت‌شناسي مبتني بر حكمت متعاليه است. يافته‌هاي مقاله را مي‌توان چنين برشمرد: 1. ضمن اينكه علم همواره حضوري است، حصولي‌بودن علم مربوط به وجود ذهني است. وجود ذهني وجودي ظلّي دارد و در پرتو علم موجود مي‌شود، چراكه حصول حقيقت علم افاضه است از سوي خداوند. علم و وجود ذهني هر دو قيام صدوري به نفس دارند؛ 2. ماهيت معلوم ‌بالذاتِ درجۀ اول، خودِ علم است؛ اما ماهيت معلوم ‌بالذاتِ درجۀ دوم، ماهيت شيء معلوم و موجود به وجود ذهني است؛ 3. هنگامي كه نفس به آن مرتبه مي‌رسد كه نور علم در آن مي‌تابد، نور قوي، همان وجود علم است و در پرتو آن نور، نفس يك علم ظلّي همراه با صورت ذهني، متناسب با ماهيت شيء خارجي در ذهن صادر مي‌كند؛ 4. حصول علم حصولي مبتني بر علم حضوري است؛ نفس در اين هنگام با دو دشواري مواجه است: نخست، توان نفساني انسان (كه به ‌تناسب آن)، نور علم به چه درجه‌اي از قوّت به او افاضه شده است؛ دوم، ضرورت تبديل علم حضوري خويش از موجود خارجي به علم حصولي؛ 5. پس، احتمال خطا در علم حصولي، برخلاف علم حضوري، وجود دارد؛ از اين‌رو، فاعل شناسا ادعاي قطع و جزم بي‌اساس ندارد.