نسبت ميان لذت و زيبايي در آراي خواجه نصيرالدين طوسي

نسبت ميان لذت و زيبايي ازجمله پايدارترين نِسب فلسفي در مباحث مربوط به فلسفه هنر و زيبايي‌شناسي در تاريخ فلسفه است. آراي تاريخي فلاسفه از افلاطون و ارسطو تا كانت، كروچه و هيدگر، مبناي متقن اين ادعاست. متفكران مسلمان گرچه متأثر از نهضت ترجمه برخي از مباني را از حكمت يوناني اخذ كردند لكن با انديشه خلاق و ذهن نقاد و در عين حال متأثر از تعاليم اسلامي، روح جديدي بدان دميدند كما اينكه خواجه نصير در مقالت هشتم اساس‌الاقتباس گرچه عنوان اين مقالت را خطابه و ريطوريقا نهاد اما مستند خود در تبليغ و وعظ و خطابه را آيه شريفه قرآن قرار داد: »پس خطابت را باين سبب بر جدل بوجهي تقدم باشد و اشارت نص تنزيل آنجا كه فرموده است عز من قائل، ادْعُ إِلي سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِي أَحْسَنُ موافق اين ترتيب است « . و اما در ارتباط با مباحث مربوط به لذت و زيبايي، خواجه نصير در مقالت فوق‌الذكر به بحث در مورد لذت و تحليل آن در ارتباط با زيبايي و حُسن پرداخت به‌ويژه كه در آيه مورد اشاره، حسنه صفت موعظه و احسن، صفت مجادله است. اين معنا در كنار بحث محققانه خواجه درباره محاكات و تخييل (كه ترجمه Mimesis به عنوان بنيادي‌ترين نظريه فلسفه هنر است) در مقالت نهم اساس‌الاقتباس، آراي او را ازجمله فصول مورد توجه و ژرف مباحث زيبايي‌شناسي در تمدن اسلامي قرار داده است. خواجه با تعريف دقيق لذت شرحي نسبتاً تفصيلي در باب لذت و الزامات، شرايط و عوامل مؤثر در ايجاد آن (همچون قوه تخيل و توهم و نيز حيل لطيف، جودت ترتيب و محاكات صور حسَن و قبيح) ارائه مي‌دهد. بنابراين نه‌تنها در مقالت هشتم كه در مقالت نهم نيز در شرح دقيق مفاهيمي چون تخييل و محاكات به نقش لذت در ايجاد حس زيبايي و نيز ادراك زيبايي‌شناختي انسان اشاره دارد. خواجه با تأكيد بر اينكه گرايش وسيع مردمان به محاكات و تخيل (به‌جاي تصديق) لذت ذاتي محاكات است، نقش شعر را در ايجاد حس و ادراك زيباشناسانه انسان مورد توجه قرار مي‌دهد دقيقاً از آن رو كه سبب التذاذ و تعجب نفس مي‌شود.