عامل‌هاي تعيين‌كنندۀ روابط ايران با منطقۀ آسياي مركزي از ديدگاه اقتصاد سياسي (مطالعۀ موردي: تركمنستان و تاجيكستان)

پيدايي يكبارۀ دولت‌هاي مستقل آسياي مركزي در منطقۀ شمال شرق ايران، عرصه‌اي آميخته از فرصت‌ها و چالش‌ها را بر روي جمهوري اسلامي ايران گشوده است. عرصه‌اي كه نه تنها در ابعاد سخت مكاني، بلكه در ابعاد پوياي زماني و متأثر از سير طبيعي و غيرطبيعي تحول‌ها در اين منطقه، به‌مثابۀ سنگ محكي براي تشخيص و ارزيابي توانايي‌ها و آسيب‌پذيري سياست خارجي ايران و در نتيجه چشم‌انداز رسيدن به هدف‌ها و منافع ملي جمهوري اسلامي ايران درآمده است. روابط اقتصادي ايران در دهه‌هاي گذشته با كشورهاي اين منطقه متأثر از عامل‌هاي گوناگون، نوسان زيادي داشته است و پيامدهاي متعدد اقتصادي، سياسي و امنيتي را براي ايران رقم زده است. بنابراين پرسش اين نوشتار اين است كه از منظر اقتصادي و سياسي، كدام يك از متغيرهاي دوجانبه، منطقه‌اي و بين‌المللي، تعيين‌كنندۀ روابط ايران با كشورهاي آسياي مركزي است. در پاسخ اين فرضيه‌ مطرح مي‌شود كه به‌نظر مي‌رسد، متغيرهاي دوجانبه، در مقايسه با متغيرهاي منطقه‌اي و بين‌المللي (مانند تحريم‌هاي آمريكا) اثرگذاري بيشتري بر روابط ايران با كشورهاي منطقه داشته است. نوسانات همكاري‌هاي اقتصادي ايران با اين كشورها در دورۀ قبل و بعد از تحريم و افزايش حجم همكاري‌ها در دورۀ تحريم و كاهش آن در دورۀ بعد از پذيرش برجام و قبل از خروج ايالات متحد آمريكا از اين موافقتنامه نشان‌دهندۀ اين واقعيت است. در اين نوشتار از منظر اقتصاد سياسي و با استفاده از روش‌ اثبات‌گرايي اين موضوع را تحليل و بررسي مي‌كنيم.