تحليل گفتمان موضوع حجاب به روش پدام در مطبوعات عصر مشروطه (با تأكيد بر نشريه ايرانشهر)

با شروع روند مدرنيزاسيون در ايران عصر قاجار و اوج‌گيري آن در مشروطه، ‌مطالبي بي‌سابقه پيرامون حجاب در فضاي مطبوعات آن دوره مطرح شد. پرداختن و اعتراض به مسئله حجاب زنان ايراني در آن عصر، مسئله­‌اي بود كه به ‌شدت عرصه سياسي و اجتماعي ايران را حساس و برآشفته مي‌كرد. با اين حال، ادبيات جديدي كه زمينه­هاي تغيير در وضعيت زنان ايراني را به وجود آورد، به تدريج وارد اين حوزه شد. اين مقاله با روش تحليل گفتمان پدام در پنج لايه تحليل، از مرحله «سطحي-سطحي» تا مرحله «عميق­تر» به بررسي برخي متون مندرج در نشريات مشروطه درباره زنان مي پردازد و در عين كمبود پژوهش­ها در اين باره و كارآيي محدود روش­هاي تاريخي، با بيان دلايل و انگيزه‌ها، نقش شرايط فرهنگي،‌ سياسي و اجتماعي آن دوره، تأثير آنها را در طرح مسئله حجاب و پيشبرد آن روشن مي­كند. تحصيل زنان و روشنفكران آن عصر در مدارس اروپايي، پذيرش رهبري فرهنگي اروپا، لزوم ترقي و تجدد ايران و از طرف ديگر فرو رفتگي عميق زنان ايراني در باورهاي سنتي و كهنه در كنار مردسالاري شديد جامعه ايراني، نقش اصلي را در موضع‌گيري نسبت به ترقي و رشد زنان آن عصر دارد. با بررسي مطالبي از محتواي نشريه ايرانشهر كه به علت چاپ آن در خارج از ايران در بيان افكار خود محدوديت كمتري داشته است، معلوم مي­شود كه خواسته­هاي هم­عرض اجتماعي آن عصر، مانند حق تحصيل، تساوي در حقوق و آزادي اجتماعي زنان، در كنار ادبيات انتقادي حمله به سنت­ها و فرهنگ زنان و مردان ايراني، قياس زنان ايراني با زنان اروپا، تمسخر نهادهاي فرهنگي مانند تربيت، خانه­داري و همسرداري به سبك ايراني، به نوعي ادبيات تمهيدي، كنايي و جايگزين براي طرح مسائل حساس ديني و اجتماعي، مانند حجاب بوده است.

No abstract