دو برهان صدرالمتالهين بر علم عام موجودات؛ اشكالات و پاسخ به آنها

براساس ادله نقلي، همه مخلوقات داراي سطحي از علم و شعور هستند كه مي‌توانند تسبيح خداوند كرده و با ميل و رغبت از فرامين او اطاعت كنند. آيات و روايات در اين زمينه آن‌چنان زياد است كه مي‌توان گفت يكي از مسلمات دين مبين اسلام، وجود علم و آگاهي براي همه موجودات است. اهل معرفت در تأييد اين انديشه‌ ديني، شهودات خود را شاهد آورده‌اند و فلاسفه، به‌ويژه صدرالمتألهين براي اثبات عقليِ اين آموزه نقلي و شهودي، دلايل متنوعي ارائه كرده‌اند. اما برخي محققان تلاش‌هاي عقلي در اين زمينه را ناموفق دانسته و اشكالات متعددي به هر يك از براهين فلسفي وارد ساخته‌اند. در اين مقاله، دو برهان از براهين صدرالمتألهين براي اثبات علم و شعور همگاني را به‌همراه برخي اشكالات وارد شده بر آنها تبيين و ارزيابي نموده‌ايم. برهان اول از راه تشكيك وجود به اثبات علم عمومي مي‌پردازد و چهار اشكال بر آن وارد شده و برهان دوم از راه شعور فاعل‌هاي طبيعي به لوازم و اقتضائات خود، علم همگاني را اثبات مي‌كند و با سه اشكال مواجه شده است. در اين نوشتار تلاش كرده‌ايم نشان دهيم كه براهين مزبور تام و تمام بوده و همه‌ اشكالات مزبور قابل دفع و رفع هستند