«خودزني»‏هاي رندانۀ حافظ

بس كه در خرقۀ آلوده زدم لاف صلاح     شرمسار رخ سـاقـي و مـي ر نـگـينـم«خودزني» در دستور زبان فارسي از ديدگاه صرف، تركيبي است كه ساختار حاصل مصدر دارد و كاربرد آن در زبان فارسي مربوط به دورۀ معاصر و روزگار ما است. از زاويۀ آرايۀ ادبي تركيبي كنايي به شمار مي ‏رود و چون تازگي دارد در هيچ يك از فرهنگ‏ هاي زبان فارسي به آن نپرداخته‏ اند.در ميان سرايندگان بزرگ شعر فارسي نيز بجز حافظ از اين آرايۀ بديعي در سطح ويژگي سبكي سود نمي‏ برد. زيرا به استناد يك ضرب‏ المثل شايع در زبان فارسي: «هيچ بقّالي نخواهد گفت كه ماست من ترش است» ولي حافظ از اين آرايه به گونه ‏اي رندانه و چندلايه در محكوميّت مدعيّان خود مي‏ كوشد. حافظ نيز مانند بزرگان ادبيات فارسي مصلح اجتماعي است. اصلاح جامعه همان چيزي است كه امروزه به آن «تعهد يا رسالت» شاهر گفته مي‏ شود. زبان حافظ از ديدگاه ساختار و معنا بسيار هنري و پخته و  دل‏نشين است، او زخم‏ هاي كهنه و چركين فرهنگي را به نيشتر قلم و انديشه مي‏ شكافد تا شايد مرهمي برآنها بگذارد. يكي از آلودگي‏ هاي بزرگ دورۀ حافظ رياكاري و دورويي و تزوير است. دورويي اهل شريعت، طريقت و تصوّف، عالمان و دولتمردان چيزي نيست كه هر مصلحي بتواند از كنار آن ناديده بگذرد لذا حافظ در رياستيزي و تزويرسوزي سرآمد همگان است. او كه حافظ قرآن است مي‏ داند كه قرآن كريم توجّه زيادي به اين ضايعۀ اجتماعي دارد. بارها قرآن از منافقان و دشمني آنها ياد مي‏ كند، حتي سوره‏اي را به اين موضوع با عنوان «منافقين» اختصاص مي‏ دهد. در اين مقاله كوشش مي‏ گردد با استفاده از روش (توصيفي ـ تحليلي) به بررسي خودزني‏ هاي حافظ پرداخته گردد.