گونه‌شناسي عروسك‌هاي روان‌آسا در فرهنگ‌هاي ايراني

اين پژوهش در جست‌‌وجوي شناخت عروسك‌هاي آييني روان‌آسا در ايران است. عروسك‌‌هايي گاه هراسناك يا نكوهيده كه انسان‌ها از طريق ساخت، به‌كارگيري، يا تخريب آييني آن‌ها، تلاش در فروكاستن بار رواني خود، و برانگيختن حس دلسوزانه دارند. اين نوشتار به‌لحاظ هدف، در زمرۀ پژوهش‌هاي توسعه‌اي قرار داشته و از نظر ماهيت، توصيفي ـ تاريخي به‌شمار مي‌رود. جمع‌آوري اطلاعات به شيوۀ اسنادي و ميداني انجام شده و داده‌هاي گردآوري‌شده از طريق فيش‌برداري نظم يافته‌اند. جامعۀ آماري پژوهش عروسك‌هاي روان‌آساي ايران است كه به‌صورت هدفمند برگزيده ‌شده‌اند. موارد موردمطالعه را مي‌توان به دو گروه كلي برگرفته از تاريخ و خيالي تقسيم كرد. عروسك‌هاي برگرفته از تاريخ به دو دسته قابل بخش‌بندي هستند: برگرفته از تاريخ ايران (همچون: احمدشاه، اوزون‌حسن، سلطان سليم، و شاه‌كشان) و برگرفته از تاريخ اسلام (همچون: ابن‌ملجم، ابودردا، و كوله‌مرجن). همچنين در ميان عروسك‌هاي خيالي مي‌توان به سه دسته عروسك‌هاي برگرفته از موجودات اساطيري (همچون: خر دجال، زمستان، ملك جهنم، و ارواح طبيعت)، شخصيت‌هاي ادبي (همچون: پتروشكا) و پيكرك‌هاي مورداستفاده براي رفع نيازهاي روزمره (همچون: چشم‌زخم، موكل، عروسك‌هاي رفع خشك‌سالي، باران شديد، تنگدستي يا نازايي، بلاگردان عروس و همزاد كودك) اشاره كرد. استفاده از عروسك به‌منزلۀ رونوشتي از ديگري‌اي نيرومند يا جبار (همچون شاهان ستمگر يا غاصبان حكومت‌هاي ملي)، يا نماد نيرويي فراطبيعي، روشي براي بيان سخناني بوده كه طبيعت، قدرت حاكمه، دين مستقر يا باورهاي عمومي، امكان آن را از سازنده يا كنشگر مي‌گرفته است. نابودي آييني اين عروسك‌ها، به گلايه از طبيعت، فرونشاني خشم و آسودن از بار رواني منجر مي‌شده است.