پيامدهاي رقابت روس و انگليس در آسياي مركزي و تأثير آن بر ساخت قدرت در ايران؛ مطالعه موردي قرارداد تركمنچاي و آخال

زمينه و هدف: قدرت‌هاي روس و انگليس در دوران معاصر و از جمله در دوره قاجار با دخالت نظامي، تحميل قراردادهاي تجاري، اقتصادي و سياسي، ساختار قدرت در ايران را تحت تأثير قرار داده‌اند. پژوهش حاضر به بررسي تأثير رقابت‌هاي اين دو قدرت استعماري و تأثير آن بر ساخت قدرت در ايران مي‌پردازد كه به طور خاص به قراردادهاي تركمنچاي و آخال نظر افكنده است. مواد و روش‌ها: روش مورد استفاده در اين پژوهش توصيفي ـ تحليلي است كه با استفاده از منابع اسنادي و كتابخانه‌اي و بهره‌گيري از رويكرد تاريخي نسبت به جمع‌آوري اطلاعات اقدام نموده است. يافته‌ها: جنبه‌هاي داخلي رقابت‌هاي روس و انگليس پس از عهدنامه‌هاي تركمنچاي و آخال در عهد قاجار باعث وابستگي سياسي، اقتصادي و تجاري پادشاهان قاجار به اين دولت‌ها شده بود، تصميم‌گيري مستقل و عقلاني را از آنان سلب مي‌كرد، كشور عرصه تاخت و تاز قدرت‌هاي استعماري بود، ضربات مهلكي به فرايند توسعه ايران وارد شد، زمينه‌هاي توسعه وابسته را براي مدت طولاني در نزد سياستمداران ايراني ايجاد نمود. نتيجه‌گيري: عهدنامه تركمنچاي و آخال، جنبه رقابتي و بيشتر براي حراست از منافع استعماري روس‌ها در ايران و آسياي مركزي بود كه در مقابل آن، انگليس را نيز به ايجاد عهدنامه‌هاي استعماري ديگري سوق مي‌داد. رقابت استعماري روس و انگليس در اين دوره بيشتر در آسياي مركزي و هندوستان خلاصه مي‌شد، تجزيه ايران و تشويق مقامات محلي به جدايي از ايران جنبه خارجي ديگري بود كه روسيه و انگليس دنبال مي‌نمودند و در عمل نيز چنين رويدادهايي به وقوع پيوسته بود.