كاربست معناشناسي تاريخي در تحليل معناي شيطان و ابليس در قرآن كريم و نقد آراي لغت‌شناسان كلاسيك

دو مفهوم شيطان/ابليس از مهم‌ترين مفاهيم قرآني به‌شمار مي‌آيند و نقشي مهم در نظام هدايت/ اضلال ايفا مي‌كنند؛ نظامي كه مي‌توان آن را هدف اصلي از ارسال پيامبران و نزول قرآن دانست. ارائۀ مفهومي ناصحيح يا غيردقيق مي‌تواند درك ناصحيحي از عملكرد و نقش شيطان/ ابليس در اين نظام به دنبال داشته باشد. اين پژوهش تلاش مي‌كند با بهره‌گيري از ريشه‌شناسي به‌منزلۀ شاخه‌اي از زبان‌شناسي تاريخي و توجه به بافت زباني قرآن، تبيين دقيقي از اين دو مفهوم ارائه و آراء لغت‌شناسان كلاسيك را بررسي كند. مشاهده شد واژۀ شيطان از ميان دو مصدر پيشنهادي لغت‌شناسان به‌صورت شطن و شاط، از شطن به معناي دشمني، رقابت و آشوب برگرفته از سحر مشتق شده ‌است، ولي لغت‌شناسان با وجود تأكيد بر شطن به‌منزلۀ مصدر اشتقاق، بر معناي ريشۀ شط ــ انحراف و كجي ‌ــ تأكيد كرده‌ و تمركز معني را بر وضعيت خود شيطان از نظر هدايت‌يافته يا گمراه بودن قرار داده‌اند. باهم‌آيي واژگاني در معاني دشمني، اختلاف‌افكني، ايجاد مانع و جادو با اين واژه در قرآن نتايج مطالعات ريشه‌شناسي را تأييد مي‌كند و نشان مي‌دهد تمركز معنا بر تأثير شيطان بر هدايت يا گمراهي بشر است و نه وضعيت خود او. درمورد واژۀ ابليس لغت‌شناسان دو نظريۀ اشتقاق از مادۀ بلس به معناي نااميدي و وام‌واژگي در معناي مخلوط و مفتش را بيان كرده‌اند. بررسي‌ها وام‌واژگي را به شكلي متفاوت تأييد مي‌كند؛ ابليس نه مرتبط با معاني مخلوط و مفتش بلكه واژه‌اي يوناني در معناي اصلي دروغ‌گو و اسم خاص براي يكي از افراد شيطان است.