درنگي تاريخي بر نامۀ ۷۷ نهج البلاغه

از عبارات پراستناد و مشهور نهج‌البلاغه عباراتي است كه به عنوان نامۀ هفتاد و هفتم شناخته مي‌شود. بر پايۀ گزارش‌هاي تاريخي، اين متن كه خطابش متوجه ابن‌عباس است، بايد توصيه‌اي شفاهي باشد كه امام علي(ع) در زمان اعزام او براي گفت‌وگو با خوارج مطرح كرده اند. دو توصيۀ اصلي در اين متن عبارت‌اند از عدم استناد به قرآن و نيز به‌كارگيري سنت. توجه به ظواهر قرآن و كم توجهي به احاديث، از ويژگي‌هاي خوارجي بود كه از ميان قاريان قرآن برآمدند. پژوهش حاضر با هدف اعتبارسنجي اين متن به روش نقد دروني و مقايسه با داده‌هاي تاريخي سامان يافته است. گزارش‌هاي متعدد باقيمانده از مناظرات اميرالمؤمنين(ع) و اصحابش با خوارج نهروان، صحت نقل مذكور در نهج‌البلاغه را با چالش مواجه مي‌كند. افزون بر ترديد موجود در انتساب و استناد اين متن، نتايج حاكي از آن است كه اين شواهد تاريخي نه تنها مؤيدي بر رعايت توصيه‌هاي مذكور از سوي حضرت علي(ع) و اصحاب ايشان نيست، بلكه از نمونه‌هاي مهم مناظرات قرآني در صدر اسلام به‌شمار مي‌رود.