جايگاه نظر كانت در ميان نظريه‌هاي ناظر بر روابط دين و اخلاق

چنانكه مي‌دانيم، كانت يكي از مهمترين نظريه‌ها را درباره نسبت ميان دين و اخلاق ارائه كرده است. توضيح و تحليل موضع كانت در خصوص نسبت ميان اخلاق و دين و تعيين جايگاه آن با معرفي مهمترين آراء مطرح در اين خصوص آغاز مي‌شود تا از اين رهگذر موقف و موضع كانت كشف و تعيين گردد.‌ تعيين و تشخيص موضع كانت به سبب تمايزي كه ميان دين وحياني و تاريخي و دين طبق تلقّي و تفسير خود‌ مي‌گذارد، در بدو نظر دشوار مي‌نمايد. نهايتاً معلوم مي‌شود كه رابطه اخلاق كانتي با دين وحياني رابطه‌اي غير‌تاريخي است؛ دوگانگي ميانشان حاكم است و منشأ واحدي ندارند؛ ولي با تفسير عقلانيِ دين وحياني سازگاري ميان آن‌ها امكان‌پذير است. ولي اگر اخلاق كانتي با دين عقل عملي سنجيده شود، رابطه آن دو غير‌تاريخي بوده و ميان آن‌ها دوگانگي برقرار است؛ از حيث منشأ مستقل از هم بوده و دين عقل عملي وابسته به اخلاق خواهد بود. در اثر منتشره پس از مرگ خدا همان عقل عملي است و كمال اخلاقي و سعادت حقيقي كه ظهور كامل عقل عملي در عالم پديدار است در جامعه مشترك‌المنافع اخلاقي تحقق مي‌يابد.