نظام آبياري و رابطه آن با مالكيت زمين در مازندران عصر قاجاريه

در ايران آب و زمين دو عامل مهم توليد به شمار مي‌رفت و آب آبياري تابع نوع مالكيت زمين بود. با توجه به تفاوت‌هايي كه در موقعيت جغرافيايي و اجتماعي فلات ايران وجود داشت، وضعيت مالكيت آب و زمين در نواحي مختلف تغييراتي به خود مي‌ديد. شرايط اقليمي، اجتماعي و راهبردي ولايت مازندران بر الگوي مالكيت آب و زمين تأثيرگذار بود و به آن‌ها ويژگي‌هايي مي‌بخشيد. در اين پژوهش بر آنيم به اين پرسش‌ها پاسخ دهيم: سازه هاي آبي مازندران توسط چه نهادهايي ساخته شد؟ وضعيت مالكيت آن‌ها چگونه بود؟ نظام توليد و مالكيت زمين در مالكيت آب و وضعيت آبياري مازندران چه تأثيراتي داشت؟. يافته‌هاي پژوهش حاضر نشان داد، موضوع حق مالكيت آب در اين منطقه با نظام زمين‌داري و رابطه بين مالك و زارع در ارتباط مستقيم قرار داشت و اين حقوق نيز تحت نظارت شرع و عرف جامعه ايران دوره قاجار بود. مالكيت رودخانه‌هاي مهم مازندران به‌صورت خالصه (دولتي) بود و ميرابي آن ابوابجمعي بسياري از قراي خالصه بود. اقليم و حاصلخيزي خاك نيز از يك سو در نوع كشت محصول مهم بود و از سوي ديگر در ايجاد سازه‌هاي آبي توسط مردم منطقه مانند آب‌بندان‌ها و قنات عامل اصلي به شمار مي‌رفت. دولت بيشتر در هنگام توزيع آب و بستن سد بر منابع آبي و مؤسسات نظارت مي‌كرد و از حق بهره مالكانه يا حق خالصه برخوردار مي‌گرديد. اين موضوع به روش تاريخي بررسي مي‌شود و داده‌هاي آن از مستندات كتابخانه‌اي و آرشيوي فراهم آمده و از روش تبيين در توصيف و تحليل موضوع بهره گرفته است.