كاربست روش تحليل مضمون در بررسي و مقايسه جايگاه «فكر»در روان‎شناسي قرآن بنيان

در دهه‎‎‎‎هاي اخير، با وجود احترام به روش‎‎‎‎هاي كمّي و تلفيقي، اقبال روزافزوني به روش‎هاي پژوهش كيفي توسط پژوهشگران صورت گرفته است. در بين روش‎هاي كيفي متعدد نيز فقط بعضي از آنها را مي‎‎‎‎توان در مطالعه متن، به‎كار گرفت كه يكي از آن روش‎ها عبارت است از روش «تحليل مضمون». هدف اين پژوهش عبارت است از معرفي اين روش، از طريق كاربست آن در مطالعه قرآني−روان‎شناختي، در باب واژه «فكر» به‎عنوان يك نمونه.روش گردآوري داده‎‎‎‎هاي اين پژوهش كتابخانه‎‎‎‎اي و روش تحليل داده‎‎‎‎ها، تحليل عقلي بوده است. ابتدا، روش تحليل تم و زيرمجموعه‎‎‎‎هاي آن معرفي شده و سپس، آيات مرتبط با موضوع «فكر» با استفاده از شيوۀ شبكۀ مضامين جمع‎‎‎‎آوري شده است. آنگاه «مضامين پايه‎‎‎‎اي» از قرآن استخراج و از طريق آنها، به «مضامين سازمان‎دهنده» و در نهايت به «مضامين فراگير» دست يافته‎‎‎‎ايم.در گام پاياني، نتايج به‎دست آمده قرآني در باب «فكر»، با سازه روان‎شناختي «فكر»، بررسي تطبيقي شده است. يافته‎‎‎‎هاي پژهش قرآني، دو مضمونِ فراگيرِ «مبدأ» و «معاد» را به‎دست داد و مطالعه تطبيقي، معلوم كرد كه هدف تفكر در دانش روان‎شناسي بازيابي «تعادل رواني» است؛ درحالي‌كه هدف «فكر» در قرآن، عبارت است از «سعادت اخروي»؛ همچنين تفكر در معناي قرآني خويش به زندگي انسان هويت، جهت و معنا مي‎‎‎‎دهد در صورتي كه در معناي روان‎شناختي آن، تفكر فرايندي است كه در ارزيابي، نتيجه‎‎‎‎گيري و تصميم به او كمك مي‎‎‎‎كند و نيز معلوم شد كه «روش تحليل مضمون» كارايي زيادي در مطالعات «روان‎شناسي قرآن بنيان» دارد.