پيامدهاي جامعه‌شناختي تجاري شدن كشاورزي در دوران قاجار

اين مقاله به بررسي مواجهه ابتدايي اقتصاد ايران با مناسباتِ نوظهور بازار جهاني سرمايه‌داري در سده نوزدهم مي‌پردازد. در گام نخست طرحي توصيفي از تحولات اقتصادي ايران در اين دوره و مقدمات اصلي براي تحليل اين تحولات ارائه‌شده است. در گام بعدي نيز به بررسي پيامدهاي مختلف اقتصادي، سياسي و اجتماعي اين تحولات پرداخته مي‌شود. يافته‌هاي مقاله نشان مي‌دهند كه فرايند بازجهت‌يابيِ اقتصاد ايران در پاسخ به تقاضاي نوظهور جهاني براي كالاهاي كشاورزي تجاري، به تحولاتي دامن زد كه تأثيرات چشم‌گيري بر سير آتي وقايع در سده بيستم داشتند: پديد آمدن طبقه‌اي از تجار بزرگ كه در حوزه زمين‌داري و املاك سرمايه‌گذاري كردند، پيدايش شكل‌هاي اوليه مالكيت شخصي از رهگذر واگذاري زمين‌هاي خالصه، اختلال در توازنِ شكننده اقتصاد معيشتيِ پيشاسرمايه‌داري از رهگذر بحران‌هاي زيست‌محيطي‌اي نظير قحطي بزرگ سده نوزدهم و ... همگي پيامدهاي اين تحولات در سطوح مختلف اقتصادي، اجتماعي، سياسي و زيست‌محيطي بودند. بااين‌همه، هيچ‌يك از اين موارد، به‌رغم تأثيرات چشم‌گيري كه به دنبال داشتند، هرگز به گسست تمام‌عيار از مناسبات اجتماعي توليد پيشاسرمايه‌داري منجر نشد و راهبردهاي استخراج مازاد مطلق (راهبردهاي پيشاسرمايه‌دارانه) كماكان اصلي‌ترين راهبردهاي كسب مازاد در اقتصاد ايران باقي ماند.