نسبت دين و سياست در اندرزنامه‌هاي اردشيربابكان و نيكولو ماكياولي

حقيقت و ماهيت رابطۀ دين و قدرتِ سياسي يكي از مسائل مهم در باب نظام فكر و عملِ سياسيِ دورۀ ساساني است. اين پژوهش كوششي مقدماتي در ارزيابي دقيق‌ترِ رابطۀ پيچيده و چندلايۀ دين و سياست در انديشۀ سياسي ايرانِ ساساني با تحليلِ تطبيقي رابطۀ دين و سياست در كتاب عهد اردشير و آراي ماكياولي است. در اين مقاله با روشي مقايسه‌اي و نيز با كاربست روش اسكينر در فهم منطق دروني متون، رسالۀ عهد اردشير را با تمركز بر انگاره‌هاي دينيسياسي آن در تطابق با آراي ماكياولي در شهريار و گفتارها مورد مطالعه قرار داديم. بررسي ما نشان مي‌دهد كه اگر «كاركردهايِ سياسيِ دين»، «ضرورت بازآرائيِ دين» و «‌تقدم مصلحت بر اخلاق» در نگاه ماكياولي به رابطه دين و سياست را معيار قرار دهيم، عهد اردشير متضمن تمامي اين عناصر در نگاه به دين در سياست است. از اين‌رو مي‌توان اين اثر را دربردارندۀ طرحي نظري از چگونگي و دقايقِ رابطۀ دين و سياست دانست. اردشير در عمل و نظر از همان آغازِ يكداستان كردن ايرانيان به استفاده از ابزار دين و دقائق آن بدانسان كه ماكياولي سده‌ها بعد انديشيده بوده است، اما به سبب فقدان مقدمات فكري و تاريخي، نمي‌توانسته همچون ماكياولي نظريه‌پرداز دوران گذار باشد.