بررسي و اولويت‌بندي عوامل مؤثر بر عدم مشاركت جوامع روستايي در طرح‌هاي آبخيزداري (پژوهش موردي: حوضه اسدلي، استان خراسان شمالي)

‌اجراي مؤثر و كم‌هزينه‌تر طرح‌ها، حفاظت از پروژه‌ها و نيز مرمت آتي سازه‌ها نيازمند مشاركت ذينفعان در تمامي مراحل مطالعاتي، اجرايي، پايش، ارزيابي و نگهداري آن‌هاست. از اين‌رو، شناسايي و طبقه‌بندي شاخص‌ها و زيرشاخص‌هاي مؤثر بر مشاركت مردمي و ارتقاي آن‌ها در اجراي طرح‌هاي آبخيزداري و آبخوان‌داري داراي اهميت بسياري است. بر همين اساس، ‌هدف از پژوهش حاضر ارزيابي مقايسه اي عوامل مؤثر بر عدم مشاركت مردم از ديدگاه آبخيزنشينان و نيز كارشناسان در حوضه اسدلي بجنورد است. در اين پژوهش، عوامل مؤثر بر عدم مشاركت مردم در طرح هاي آبخيزداري در قالب چهار شاخص اقتصادي، اجتماعي، آموزش و ترويج و طراحي-اجرا و ۱۵ زيرشاخص طبقه بندي شدند. در ادامه با استفاده از فرآيند تحليل سلسله مراتبي فازي و نيز آزمون فريدمن، شاخص‌ها و زيرشاخص هاي مؤثر بر عدم مشاركت مردمي در طرح‌هاي آبخيزداري از ديدگاه خبرگان (۱۹ نفر) و بهره‌برداران (۳۱ نفر) اولويت‌بندي شدند. سنجش پايايي پرسشنامه با استفاده از آزمون آلفاي كرونباخ تعيين شد. مقدار آلفاي كرونباخ به‌دست‌آمده (0.752= α) نشان داد كه ابزار اندازه‌گيري (پرسش‌نامه) از پايايي مناسبي برخوردار است. هم‌چنين، نتايج نشان داد كه از منظر خبرگان و بهره برداران، شاخص‌هاي اقتصادي و طراحي-اجرا نقش بيش‌تري در عدم مشاركت مردم نسبت به ساير شاخص‌ها در منطقه‌ مورد بررسي دارند. كارشناسان و جوامع محلي در خصوص عوامل مؤثر بر عدم مشاركت در پروژه‌هاي آبخيزداري در برخي موارد از جمله در زمينه اختلاف قومي و محلي ، عدم امكان صدور حق بهره برداري ، عدم وجود دانش بومي افراد محلي در زمينه آبخيزداري و ديربازده بودن طرح هاي آبخيزداري هم‌نظر بودند. نكته قابل‌توجه، اهميت نسبي گويه عدم توجه به نيروهاي محلي در اجراي پروژه از ديدگاه  هر دو گروه (رتبه ۴ از نظر جوامع محلي و رتبه ۵ از نظر كارشناسان) است. نتايج رتبه‌بندي زيرشاخص ها از منظر كارشناسان و جوامع محلي نشان داد كه عدم وجود قوانين مشخص براي حمايت از مشاركت‌هاي مردمي در طرح‌هاي آبخيزداري بيش‌ترين اهميت و نيز گويه تمركز قدرت تصميم‌گيري  در مركز از اهميت بالايي برخوردار است. با اين‌حال بيش‌ترين اختلاف ميزان اهميت عوامل از منظر دو گروه كارشناسان و جوامع محلي، مربوط به زيرشاخص هاي ناديده گرفتن منافع مردم به عنوان انگيزه اقتصادي مستقيم و عدم مشورت با جوامع محلي در نيازسنجي پروژه است.